Trablusgarp Savaşı

Sömürge Yarışında Geç Kalan İtalya

XIX. yüzyıl sonları, Osmanlı Devleti için elde kalan son toprak parçalarının korunmaya çalışıldığı, Avrupalı devletler içinse sanayileşme ve sömürgecilik yarışındaki rekabetin hız kazandığı bir dönemdi. Düvel-i Muazzama olarak adlandırılan Avrupalı büyük devletler, Osmanlı hâkimiyetindeki Kuzey Afrika topraklarını sömürgeleştirmek için yarış hâlindeydi; siyasi birliğini ve sanayileşmesini geç tamamlayan, dolayısıyla sömürgecilik yarışında geride kalan İtalya da gözlerini Trablusgarp'a dikmişti. Tarihçi Tağmat'a göre, İtalya'nın bu girişiminin ardında Fas Sorunu'nun harekete geçirici etkisi, Trablusgarp'ın Akdeniz'e kıyısı olması ve coğrafi olarak Fransız işgalindeki Tunus ile İngiliz işgalindeki Mısır arasında bulunması yatıyordu; bu durum, Kuzey Afrika'ya geç yerleşen İtalya için sömürgeci devletler arasında kendine yer edinme fırsatı olarak görülmüştü.

Savaşın Başlaması

İngiltere, Fransa, Avusturya-Macaristan, Almanya ve Rus Çarlığı ile yaptığı ittifaklar sonucunda Trablusgarp'ın işgali için onay alan İtalya, 23 Eylül 1911'de Osmanlı hükûmetine, Trablusgarp/Bingazi'deki İtalyanların can güvenliğinin tehlikede olduğunu iddia eden bir nota gönderdi. Osmanlıların bu iddiayı reddetmesine rağmen İtalyan donanması 25 Eylül 1911'de Trablusgarp kıyılarını ablukaya aldı; verilen sürenin dolmasını bile beklemeden İtalya 29 Eylül 1911'de Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etti.

Direniş ve Mustafa Kemal'in Rolü

9 Ekim 1911'de Trablusgarp, ardından Derne ve Tobruk işgal edildi; ancak İtalyanlar Hums'ta büyük bir direnişle karşılaştı ve Bumeli kuyuları yakınında Türk-Arap kuvvetlerinin savunması karşısında geri çekilmek zorunda kaldı — çatışmalar sonucunda İtalya yalnızca sahil şehirlerinin kontrolünü ele geçirebildi. Karadan/denizden bölgeye destek gönderemeyen Osmanlı hükûmeti, Harbiye Nazırı Mahmud Şevket Paşa'nın talimatıyla Enver, Rauf, Ömer Fevzi Beyler ve Kolağası Mustafa Kemal'i gizlice Trablusgarp'a gönderdi. Tanin gazetesi muhabiri kimliğiyle bölgeye geçen Mustafa Kemal, 27 Kasım'da binbaşılık rütbesi aldı ve Tobruk/Derne'de İtalyanlarla mücadele ederken Senusilerin ve Arap kabilelerinin teşkilatlandırılmasında önemli rol oynadı. Tarihçi Ünalp'e göre, Trablusgarp Mustafa Kemal için gelecekteki Millî Mücadele'de uygulayacağı harekât ve yerli halkı örgütleme adına âdeta bir "staj yeri" oldu: silah/cephane ihtiyacını İtalyan kuvvetlerine yapılan baskınlardan karşılayarak kıyı savunması, çölde harekât ve gayri nizami harp tekniklerini uyguladı — bu tecrübelerden Çanakkale'de kıyı savunmasında, Filistin Cephesi'nde çölde harekâtta ve Millî Mücadele'nin başlangıcında gayri nizami harp konusunda yararlandı.

Savaşın Akdeniz'e Yayılması ve Uşi Antlaşması

Direnişi kırmak için savaşı bütün Akdeniz'e yaymayı planlayan İtalyanlar 24 Şubat 1912'de Beyrut'a saldırdı, 18 Nisan'da Çanakkale Boğazı'nı topa tuttu, 24 Nisan'da Rodos'a girdi ve mayıs ayında Rodos ile On İki Ada'yı işgal etti. Mart 1912'de başlayan gizli görüşmeler Temmuz'da açıktan yapılmaya başlandı; 8 Ekim'de Karadağ'ın Osmanlı'ya savaş ilan etmesi üzerine Osmanlı hükûmeti İtalya'nın barış şartlarını kabul etmek zorunda kaldı. 18 Ekim 1912'de imzalanan Uşi Antlaşması'yla Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya bırakıldı ve Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki egemenliği sona erdi; Ege Adaları'nın geri verilmesi kararlaştırılsa da Balkan Savaşı başlayınca adaların yönetimi geçici olarak İtalya'ya bırakıldı — bu "geçici" düzenleme sonraki on yıllarda kalıcı bir soruna dönüştü.

Savaşın Tarihsel Önemi

Tarihçi Malkoç'a göre, XX. yüzyılın ilk çeyreğinde Osmanlı Devleti'nin parçalanışına uzanan süreci Trablusgarp Savaşı tetiklemiş, parçalanma sonucunu getiren çizginin önemli bir aşamasını oluşturmuştur; savaş sırasında İtalyanlar tarafından On İki Ada'nın işgal edilmesi ise Türk dış politikasının temel sorunlarından birini (Adalar Denizi Sorunu) ortaya çıkarmıştır. Askerî açıdan bu savaş, dünya tarihinde de birkaç ilke sahne oldu: dünya havacılık tarihinde ilk keşif uçuşu bu savaşta yapıldı, İtalyanlar tarafından ilk hava bombardımanı (1 Kasım 1911) gerçekleştirildi ve uçaklar arasındaki ilk telsiz görüşmesi yapıldı; İtalyanlar ayrıca 15 Ocak 1912'de uçaklarla Trablusgarp üzerine bildiriler attı.

Özet

• Sömürgecilik yarışında geç kalan İtalya, 29 Eylül 1911'de Osmanlı'ya savaş ilan ederek Trablusgarp'ı işgale girişti (Tağmat'ın Fas Sorunu analizi).
• Enver, Rauf ve Mustafa Kemal gibi subaylar gizlice bölgeye gönderilerek yerel halkla (Senusiler, Araplar) birlikte direniş örgütledi; Ünalp'e göre Mustafa Kemal burada gayri nizami harp tecrübesi kazandı.
• 18 Ekim 1912 Uşi Antlaşması'yla Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya bırakıldı; On İki Ada'nın "geçici" işgali kalıcı bir Adalar sorununa dönüştü.
• Malkoç'a göre bu savaş, Osmanlı'nın parçalanma sürecini tetikleyen önemli bir aşamaydı.
• Savaş, dünya tarihinde ilk keşif uçuşu, ilk hava bombardımanı ve ilk telsiz görüşmesine sahne oldu.