Çanakkale Zaferi

İlk Saldırılar ve İtilaf'ın Amacı

İtilaf Devletleri'nin Çanakkale Boğazı'na yönelik ilk saldırıları, 3 Kasım 1914'te İngiliz ve Fransız savaş gemilerinin Seddülbahir ve Kumkale istihkâmlarını bombalamasıyla başladı — Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı'na resmen dâhil olmadan önce başlayan bu saldırılar, 19 Şubat 1915'teki asıl harekâta kadar aralıklarla devam etti. İtilaf Devletleri'nin amacı Osmanlı'yı savaş dışı bırakmaktı: böylece Ruslara doğrudan askerî destek gönderilebilecek, Osmanlı'nın Süveyş Kanalı/Hindistan yoluna yönelik tehditleri ortadan kalkacak, Almanya/Avusturya-Macaristan cephelerine daha fazla asker sevk edilebilecek ve tarafsız Balkan devletlerinin İtilaf bloğuna katılması sağlanabilecekti.

Osmanlı'nın Hazırlıkları

Osmanlı Devleti seferberlik ilan ederek askerî uçak ve topçu batarya sayısını artırdı, kara/deniz kuvvetlerinin teçhizatını güçlendirdi; ordunun taşıt ve iaşe ihtiyacının bir kısmı tekâlif-i harbiye (harp yükümlülüğü) usulüyle halktan karşılandı. Hilâl-i Ahmer Cemiyeti (Kızılay) cephede sağlık hizmetleri için tedariklere başladı. Selanik, İntibah, Sivrihisar ve Nusret adlı mayın gemilerinin faaliyetleriyle Boğaz'da 11 ayrı mayın hattı oluşturuldu.

18 Mart Deniz Zaferi

19 Şubat'tan 16 Mart'a kadar İtilaf donanması, Amiral Carden komutasında Orhaniye, Ertuğrul, Seddülbahir, Kumkale ve Kilitbahir tabyalarını yoğun bombardımana tuttu; ancak Osmanlı kuvvetleri müttefik donanmasının Boğazı geçmesine izin vermedi. 7-8 Mart'ta Nusret mayın gemisi, Erenköy önlerindeki Karanlık Liman bölgesine kıyıya paralel 26 mayın döşedi. 18 Mart 1915 sabahı kesin sonuç için tüm gücüyle harekete geçen müttefik donanması, öğle saatlerinde Türk tabyalarının isabetli atışları ve Nusret'in mayınları sonucunda ağır hasar alarak geri çekilmek zorunda kaldı — Müstahkem Mevki Kumandanı Cevat Paşa'nın savunma planı sayesinde Türk ordusu büyük bir zaferle çıktı.

Kara Savaşları ve Mustafa Kemal'in Rolü

Çanakkale'yi deniz yoluyla geçemeyeceğini anlayan İtilaf kuvvetleri, 24 Mart'ta kurulan 5. Ordu'ya (komutanı Alman General Liman von Sanders) karşı 25 Nisan 1915'te Kumkale, Seddülbahir ve Arıburnu'na üç ayrı çıkarma harekâtı gerçekleştirdi: Anzaklar Arıburnu'na, İngilizler Seddülbahir'e, Fransızlar Kumkale'ye çıktı. Aynı gün 19. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal, 57. Piyade Alayı ve bir dağ bataryasıyla Kocaçimentepe ve Conkbayırı istikametinde ilerleyerek Anzak taarruzunu durdurdu; 30 Nisan'da gösterdiği kahramanlık nedeniyle Gümüş İmtiyaz Madalyası aldı, 1 Haziran'da albaylığa terfi etti ve 9 Ağustos'taki Anafartalar Muharebesi'nde savaşın gidişatını değiştiren büyük bir zafere imza attı. Mustafa Kemal, Bomba Sırtı muharebelerini yıllar sonra gazeteci Ruşen Eşref'e anlatırken siperler arası mesafenin 7-8 metre olduğunu, askerlerin ölümü göze alarak soğukkanlılıkla ilerlediğini ve "Çanakkale muharebelerini kazandıran bu yüksek ruh"tur dediğini aktarmıştır.

Cephe Gerisindeki Zorluklar

İtilaf kuvvetleri askerî/teknolojik açıdan önemli avantajlara sahipken Türk askerleri sağlık, beslenme, barınma ve temizlik konularında büyük sıkıntılarla mücadele etti; su sıkıntısı ve yetersiz hijyen nedeniyle tifo, kolera, lekeli humma, bit salgını ve çiçek hastalığı görüldü, taze sebze eksikliği iskorbüte yol açtı. Bu sorunlar Hilâl-i Ahmer Cemiyeti'nin cepheye yakın bölgelerde kurduğu hastane ve sağlık çadırlarıyla aşılmaya çalışıldı. Askerlerin günlük beslenme ihtiyaçları büyük ölçüde temin edilse de savaş uzadıkça ve İtilaf Devletleri gıda taşıyan gemileri bombaladıkça yiyecek stokları zaman zaman azaldı.

Bireysel Kahramanlıklar

4 Mart 1915'te Seddülbahir Kalesi önlerinde İngiliz askerlerine karşı yaklaşık 30 askerle direnen Bigalı Mehmet Çavuş, tüfeği bozulunca taşlarla düşmana saldırmış, kurşun yarasına rağmen direnişi sürdürmüş ve 12 Nisan 1915'te Gümüş İmtiyaz Madalyası ile ödüllendirilmiştir. Seyit Onbaşı ise vinci kırılmış 28'lik topun altı basamağını 215 kiloluk mermiyle tek başına çıkarak topu ateşlemiş, bu isabetli atışla İngiliz savaş gemisi Ocean'ı ağır hasara uğratmış; Ocean geri çekilirken kısa süre sonra mayına çarparak batmıştır.

Zaferin Sonucu ve Küresel Etkileri

Bütün olumsuzluklara rağmen kara savaşlarında başarılı olamayan İtilaf kuvvetleri 20 Aralık 1915'te Çanakkale kıyılarından geri çekilmeye başladı; 9 Ocak 1916'da son Anzak birliklerinin Seddülbahir'den çekilmesiyle Çanakkale Savaşları sona erdi. Zafer sonucunda İtilaf Devletleri bölgede büyük bir itibar kaybına uğradı ve I. Dünya Savaşı'nın süresi uzadı; Bulgaristan'ın İttifak Devletleri bloğuna katılmasıyla Almanya ve Osmanlı arasında kara bağlantısı kuruldu. İngiltere ve Fransa'dan yeterli destek alamayan Rus Çarlığı'nda ise siyasi/ekonomik kriz derinleşerek Bolşevik İhtilali'ne yol açtı ve Ruslar savaştan çekildi — yani Çanakkale'deki Osmanlı direnişi, dolaylı olarak Rusya'nın savaştan çekilişine giden sürece de katkıda bulunan bir dizi olayın parçası oldu.

Özet

• 19 Şubat-18 Mart 1915 arasındaki deniz saldırılarında Osmanlı tabyaları ve Nusret'in döşediği mayınlar, 18 Mart'ta İtilaf donanmasını ağır hasarla geri çekilmeye zorladı (Cevat Paşa'nın savunma planı).
• 25 Nisan 1915'teki kara çıkarmasında Mustafa Kemal, Arıburnu'nda Anzak taarruzunu durdurdu ve 9 Ağustos'taki Anafartalar Muharebesi'nde belirleyici bir zafer kazandı.
• Bigalı Mehmet Çavuş ve Seyit Onbaşı gibi kahramanlıklar, savaşın halk hafızasındaki sembolik anlamını oluşturdu; Seyit Onbaşı'nın atışı İngiliz gemisi Ocean'ı batırdı.
• Salgın hastalıklar (tifo, kolera, iskorbüt) cephe gerisinde ağır kayıplara yol açtı; Hilâl-i Ahmer Cemiyeti sağlık hizmetleriyle bu sıkıntıları hafifletmeye çalıştı.
• 9 Ocak 1916'da İtilaf kuvvetlerinin tam çekilmesiyle biten zafer, savaşın uzamasına, Almanya-Osmanlı kara bağlantısının kurulmasına ve dolaylı olarak Rusya'daki Bolşevik İhtilali'ne giden sürece katkı sağladı.