II. Meşrutiyet Döneminde Fikir Akımları: Osmanlıcılıktan Türkçülüğe

Fikir Akımlarının Ortak Hedefi

II. Meşrutiyet'le birlikte ülkedeki sosyal, kültürel, siyasi ve ekonomik sorunlara çözüm bulmak için birtakım düşünce akımları ortaya çıktı. Bu akımlara mensup kişilerin ortak amacı ülkenin mevcut sınırlarını korumak, yıkılmasını önlemek ve toplumsal birliği sağlamak için gereken adımların atılmasıydı. Dönemin aydınlarından Yusuf Akçura'nın yazdığı "Üç Tarz-ı Siyaset" başlıklı makaleye göre Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük bu düşünce akımlarının en önemlileriydi; ayrıca Batıcılık ve Prens Sabahattin'in savunduğu ademimerkeziyetçilik akımları da dönemin fikir hayatını büyük ölçüde etkiledi (ademimerkeziyetçilik: merkezî yönetimin bazı hak ve yetkilerinin yerel yönetimlerce kullanılmasını ve yerel idarelerin güçlendirilmesini savunan yönetim anlayışı).

Osmanlıcılık

Osmanlıcılık, din, dil, ırk farkı gözetilmeksizin tüm Osmanlı vatandaşlarının "Osmanlı milleti" kimliği altında birleştirilmesini savunan düşünce akımıdır. II. Mahmud Döneminde temelleri atılan bu düşünce, 1839 Tanzimat ve 1856 Islahat fermanlarıyla hayata geçirilmiş, 1876 Kanun-ı Esasi'nin ilanıyla hukuki bir niteliğe kavuşturulmuştur. Namık Kemal, Ali Suavi, Ziya Paşa gibi aydınlar tarafından güçlü şekilde savunulan Osmanlıcılık düşüncesi, Balkan Savaşları'ndan sonra etkisini kaybetmiştir — çünkü savaşlar, gayrimüslim Osmanlı tebaasının büyük bölümünün devletten ayrılarak bağımsız uluslar kurduğunu gösterdi ve "tüm tebaayı tek millet altında birleştirme" hedefini fiilen anlamsızlaştırdı.

İslamcılık

İslamcılık, dünyadaki bütün Müslüman milletlerin Osmanlı hilafeti etrafında birleştirilmesini savunan düşünce akımıdır; Batı literatüründe Panislamizm olarak adlandırılan bu akım, Abdülaziz Döneminde fikir düzeyinde ortaya çıkmış, II. Abdülhamid Döneminde ise politik bir ideale dönüşmüştür. Başlıca savunucuları Cemaleddin Afgani, Sait Halim Paşa ve Mehmet Akif'tir (Ersoy). I. Dünya Savaşı sürecinde özellikle Arap Yarımadası'nda beklenen etkiyi gösteremeyen İslamcılık düşüncesi zaman içinde taraftar kaybetse de, Millî Mücadele Dönemi'ne Hindistan ve Türkistan Müslümanlarının maddi/manevi destek vermesini sağlamıştır.

Türkçülük

Türkçülük, Osmanlı sınırları içinde yaşayan Türkler arasında kültürel birlik sağlamak amacıyla ortaya çıkan bu düşünce akımı, II. Meşrutiyet Döneminde siyasi bir ideolojiye dönüşmüştür. Pantürkizm adıyla da bilinen ve özellikle İttihat ve Terakki mensupları tarafından savunulan bu akım, Balkan Savaşları sonrasında daha da güç kazanmıştır. Ziya Gökalp, Yusuf Akçura, İsmail Gaspıralı, Mehmet Emin Yurdakul gibi aydınlar Türkçülük düşüncesinin gelişmesine önemli katkılarda bulunmuştur. Rus işgali altındaki tüm Türkleri kurtararak ortak bir Türk devleti kurma ideali Turancılık kavramıyla ifade edilmiştir. Türkçülük akımı, Millî Mücadele'nin kazanılması ve yeni Türk devletinin kurulması süreçlerini büyük ölçüde etkilemiştir.

Batıcılık

Batıcılık (Garpçılık), Osmanlı Devleti'nin Avrupa'daki bilimsel, kültürel ve idari gelişmeleri örnek alarak hızla modernleşmesi gerektiğini savunan düşünce akımıdır. Ancak bu modernleşmenin mahiyetiyle ilgili aydınlar arasında farklı görüşler ortaya konmuştur: bazı aydınlar Batı'daki yalnızca bilimsel/teknolojik gelişmelerin örnek alınması gerektiğini savunurken, bazı aydınlar modernleşmek için her anlamda Batılılaşmak gerektiğini ileri sürmüştür. Bu akımın başlıca temsilcileri Abdullah Cevdet, Celal Nuri (İleri) ve Tevfik Fikret'tir.

Ademimerkeziyetçilik

Ademimerkeziyetçilik, merkezî yönetimin bazı hak ve yetkilerinin yerel yönetimlerce kullanılmasını ve yerel idarelerin güçlendirilmesini savunan bir yönetim anlayışıdır. Prens Sabahattin tarafından savunulan bu akım, çok uluslu bir imparatorluk olan Osmanlı Devleti'nin farklı etnik/dinî toplulukları bir arada tutabilmesi için merkezi yönetimin katılığını azaltmayı öneriyordu; bu yönüyle Osmanlıcılık ve İslamcılık gibi "tek kimlik altında birleştirme" mantığından farklı, yönetsel esnekliğe dayanan alternatif bir çözüm arayışıydı.

Akımların Karşılaştırmalı Değerlendirmesi

Bu beş akım, aynı sorunu (imparatorluğun dağılmasını önlemek) farklı çözüm önerileriyle ele aldı: Osmanlıcılık ve Ademimerkeziyetçilik çok-etnikli/çok-dinli yapıyı olduğu gibi koruyarak bir arada tutmayı hedeflerken, İslamcılık dinî bağı, Türkçülük ise etnik/kültürel bağı önceleyen bir birleştirici kimlik arıyordu; Batıcılık ise sorunu kimlik değil teknik/idari geri kalmışlık sorunu olarak çerçeveliyordu. Balkan Savaşları'nın Osmanlıcılığı büyük ölçüde geçersiz kılması ve İslamcılığın I. Dünya Savaşı'nda beklenen sonucu vermemesi, tarihsel olarak Türkçülüğün öne çıkmasına ve Millî Mücadele'nin ideolojik temelini oluşturmasına zemin hazırladı.

Özet

• Yusuf Akçura'nın "Üç Tarz-ı Siyaset" makalesine göre Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük dönemin en önemli üç fikir akımıydı; Batıcılık ve ademimerkeziyetçilik de etkili oldu.
• Osmanlıcılık (Namık Kemal, Ziya Paşa) tüm tebaayı tek millet altında birleştirmeyi hedefledi ama Balkan Savaşları'yla etkisini kaybetti.
• İslamcılık/Panislamizm (Cemaleddin Afgani, Mehmet Akif) II. Abdülhamid döneminde politik ideale dönüştü; I. Dünya Savaşı'nda beklenen etkiyi gösteremedi ama Millî Mücadele'ye dış destek sağladı.
• Türkçülük/Pantürkizm (Ziya Gökalp, Yusuf Akçura, İsmail Gaspıralı) Balkan Savaşları sonrası güçlendi ve Millî Mücadele'nin ideolojik temelini oluşturdu; Turancılık, Rus egemenliğindeki Türkleri de kapsayan daha geniş bir ideal olarak ayrıştı.
• Batıcılık (Abdullah Cevdet, Tevfik Fikret) teknik modernleşmeyi, ademimerkeziyetçilik (Prens Sabahattin) ise yerel yönetimlerin güçlendirilmesini savundu.