Balkan Savaşları ve Bâbıâli Baskını

Savaşın Arka Planı

Balkan Savaşları, Avrupalı devletlerin Şark Meselesi olarak adlandırdıkları "Osmanlı Devleti'ni Avrupa'dan çıkarma" planının son aşamasıydı. Tarihçi Tasav'a göre, savaşın nedenlerini Yeşilköy (Ayastefanos) Antlaşması'na kadar götürmek mümkündür: Makedonya'nın Bulgaristan sınırlarına katılması, Sırbistan'ın bağımsızlığı, bağımsız Sırbistan'ın toprak genişletme isteği, Berlin Antlaşması'nın Bulgaristan'da yarattığı hayal kırıklığı, Yunanistan'ın toprak kazanma isteği ve Rusya'nın Balkan Slavlarını kışkırtması bu savaşın sebepleri arasında sayılabilir; Avusturya-Macaristan'ın Bosna-Hersek'i ilhakı bir dönüm noktası olmuş, bu durum Rusya'yı Balkan Slavlarını birleştirerek Avusturya'nın yayılmacı politikasına karşı koymaya sevk etmiştir.

Kiliseler Meselesi ve Balkan İttifakları

Sınırları net belirlenemeyen, Manastır/Kosova/Selanik vilayetlerinden oluşan Makedonya'nın durumu, özellikle Kiliseler Meselesi (Bulgar Kilisesi ile Rum-Ortodoks Kilisesi arasında Makedonya'daki kilise ve okulların hangi milletin idaresinde olacağı anlaşmazlığı) nedeniyle Sırbistan ve Yunanistan arasında çatışmalara yol açıyordu. İttihat ve Terakki'nin çıkardığı bir kanunla bu sorun çözülmeye çalışıldıysa da, 1912'de Bulgaristan-Yunanistan, Karadağ-Bulgaristan ve Karadağ-Sırbistan arasında Makedonya'yı paylaşmak için ittifak anlaşmaları yapıldı. Osmanlı Devleti bu dönemde sıkıntılı günler yaşıyordu: Trablusgarp Savaşı sürerken İtalyanlar On İki Ada'yı işgal etmiş ve Çanakkale Boğazı'nı abluka altına almıştı; 1910'da başlayan Arnavutluk İsyanı yeniden alevlenmişti; Rusya'nın savaş olmayacağı teminatına güvenilerek Balkanlardaki 120 tabur asker terhis edilmişti. Balkan devletlerinin seferberlik ilanı üzerine 1 Ekim 1912'de Osmanlı da seferberlik ilan etti; 8 Ekim'de Karadağ'ın savaş açmasıyla Balkan Savaşları'nın birinci evresi başladı.

Birinci Balkan Savaşı'nın Seyri

Karadağ'ın ardından 17 Ekim'de Bulgaristan ve Sırbistan, 18 Ekim'de Yunanistan Osmanlı'ya savaş açtı. Doğu Cephesi'nde 2 Ekim 1912 Kırkkilise Muharebesi'nin kaybedilmesiyle Lüleburgaz'a çekilen Osmanlı birlikleri, 2 Kasım'daki muharebeyi de kaybederek Çatalca'ya çekilmek zorunda kaldı; Çatalca savunma hattı sayesinde 19-20 Kasım'da Bulgar ilerleyişi durduruldu. Batıda 26 Ekim'de Kumova'da Sırplara yenilen Osmanlı kuvvetleri Manastır'a çekildi, Sırplar Üsküp'e girip Makedonya'yı işgal etti; Yunanlar 8 Kasım'da Selanik'i, ardından Taşoz/Bozcaada/Limni'yi ele geçirdi. Orduda yaşanan görüş ayrılıkları bu kayıplarda önemli rol oynadı ve 29 Ekim 1912'de Gazi Ahmed Muhtar Paşa kabinesi istifa etti.

Bâbıâli Baskını

Yerine kurulan Kâmil Paşa kabinesi ateşkes için ara buluculuk istedi; ancak 20 Ocak 1913'te yapılan kabine toplantısında Edirne'nin Bulgarlara verilebileceğine dair eğilim halk arasında duyulunca büyük tepkilere yol açtı. Bunun üzerine Enver ve Talat Beylerin yönetimindeki küçük bir İttihat ve Terakki grubu, 23 Ocak 1913'te Bâbıâli Baskını olarak tarihe geçen hükûmet darbesini gerçekleştirdi. Tarihçi Çınarlı ve Safi'ye göre darbenin nedeni, Büyük Güçlerin Ege adaları ve Edirne'nin teslimini isteyen notasına Kâmil Paşa hükümetinin olumlu yanıt vermek üzere oluşuyken, İttihat ve Terakki'nin amacı elindeki tüm olanaklarla bu bölgeleri elde tutmaktı.

Edirne'nin Kaybı ve Londra Antlaşması

Sultan V. Mehmed Reşad, baskından sonra Mahmud Şevket Paşa'yı sadrazam tayin etti; yeni hükümet Avrupalı devletlerin notasının reddedildiğini açıkladı. 3 Şubat 1913'te Osmanlı ordusu Edirne'yi kurtarmak için Çatalca hattında yeniden taarruza geçti ancak Enver Paşa'nın talebiyle yapılan bu muharebede ağır bir yenilgi alındı ve Yanya Yunanistan'a, İşkodra Karadağ'a bırakılmak zorunda kalındı. 30 Mayıs 1913'te imzalanan Londra Antlaşması'yla (Küçük'ün aktardığına göre) Midye-Enez hattı Osmanlı-Bulgar sınırı kabul edildi; Edirne/Trakya/Dedeağaç Bulgaristan'a, Selanik/Güney Makedonya/Girit Yunanistan'a, Kuzey/Orta Makedonya Sırbistan'a, Silistre Romanya'ya bırakıldı. Trablusgarp Savaşı'ndan kalan Adalar Denizi Sorunu da bu antlaşmada gündeme geldi; karar yetkisi büyük Avrupa devletlerine bırakılarak adaların bir kısmı İtalya, bir kısmı Yunanistan'ın denetimine girdi — bu durum, I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı'nın yenilmesiyle kalıcılaştı ve 1923 Lozan'da İmroz/Bozcaada/Tavşan Adaları Türkiye'de kalırken Doğu Ege adaları Yunanistan'a, Rodos/On İki Ada İtalya'ya bırakıldı (II. Dünya Savaşı sonrası On İki Ada Yunanistan'a devredildi) — bu miras, kıta sahanlığı ve hava sahası gibi konularda günümüze kadar süren Türk-Yunan sorunlarının temelini oluşturdu.

İkinci Balkan Savaşı ve Edirne'nin Geri Alınışı

Londra Antlaşması'nda Makedonya'nın büyük bölümünün Bulgaristan'a bırakılması Balkan devletleri arasında yeni anlaşmazlıklara yol açtı; 23 Haziran 1913'te Bulgaristan Yunanistan/Sırbistan/Karadağ'a savaş açtı, 10 Temmuz'da Romanya da katılınca İkinci Balkan Savaşı başladı. Bu ortamı fırsat bilen İttihat ve Terakki hükûmeti 21 Temmuz'da ani bir baskınla Edirne'yi Bulgar işgalinden kurtardı. İkinci Balkan Savaşı, 10 Ağustos 1913'te Bükreş Antlaşması'yla sona erdi; 29 Eylül 1913'te Osmanlı ile Bulgaristan arasında imzalanan İstanbul Antlaşması'yla Edirne Osmanlı toprağı olarak kaldı, Batı Trakya Bulgaristan'a iade edildi ve Meriç Nehri sınır kabul edildi — bu karar, I. Dünya Savaşı sonrası Batı Trakya'nın Yunanistan'a devredilmesiyle Batı Trakya Sorunu'na dönüştü.

İnsani Bedel

Tarihçi Küçük'e göre Balkan Savaşları Osmanlı tarihinde bir dönüm noktası oldu: asırlardır Rumeli'de yaşayan binlerce Müslüman nüfus katliama maruz kaldı, büyük kısmı malını mülkünü terk ederek Anadolu'ya sığındı; yalnızca Edirne'de 225.000'den fazla Müslüman, Bulgar ordusunun esareti altında açlıktan hayatını kaybetti. Savaş sonrası imzalanan antlaşmalarla Rumeli'de kalan Müslümanların hakları tasdik edildiği hâlde Türklere yapılan baskılar durmadı.

Özet

• Balkan Savaşları'nın kökeni Ayastefanos/Berlin Antlaşmalarına dayanır; Avusturya'nın Bosna-Hersek'i ilhakı Rusya'yı Balkan Slavlarını birleştirmeye yöneltti (Tasav).
• Birinci Balkan Savaşı'nda Osmanlı, Kırkkilise ve Lüleburgaz'da yenilerek Çatalca'ya çekildi; Selanik, Üsküp ve Makedonya kaybedildi.
• Edirne'nin Bulgarlara verilme ihtimali, 23 Ocak 1913'teki Bâbıâli Baskını'nı (Enver/Talat Beyler) tetikledi (Çınarlı ve Safi).
• 30 Mayıs 1913 Londra Antlaşması büyük toprak kayıplarına ve kalıcı bir Adalar Denizi Sorununa yol açtı (Küçük); İkinci Balkan Savaşı sırasında Edirne 21 Temmuz 1913'te geri alındı.
• 29 Eylül 1913 İstanbul Antlaşması Edirne'yi Osmanlı'da bıraktı ama Batı Trakya Sorunu'nu doğurdu; savaşların Rumeli Müslümanlarına insani maliyeti çok ağırdı (yalnızca Edirne'de 225.000'den fazla ölüm — Küçük).