Kafkas İslam Ordusu'nun Bakü'yü Kurtarması

Elviye-i Selâse'nin Geri Alınması

Sovyet Rusya, 3 Mart 1918'de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması'yla I. Dünya Savaşı'ndan çekilince Osmanlı Devleti, Doğu Anadolu'da "Elviye-i Selâse" olarak adlandırılan Kars, Ardahan ve Batum sancaklarını yeniden topraklarına kattı. Ancak Rus ordusu çekilirken Doğu Anadolu'da boşalttığı yerlerin yönetimini Ermeni birliklerine bıraktı; bu birlikler Ruslardan kalan silah ve mühimmatı kullanarak yerleşim yerlerini tahrip etmeye ve Müslüman halkı katletmeye başladı. Bunun üzerine Osmanlı kuvvetleri yeni bir harekât başlatarak bölgenin hâkimiyetini kısa sürede yeniden ele geçirdi.

Kafkasya'da Yeni Bağımsız Devletler ve Bakü'nün İşgali

1917'deki Bolşevik Devrimi'nin Kafkas coğrafyasındaki siyasi dengeleri değiştirmesiyle 1918'de Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan bağımsızlıklarını ilan etti; İtilaf ve İttifak Devletleri bölgede hâkimiyet kurmak için sert bir rekabete girişti. Sovyet Rusya, Ermenilerle iş birliği yaparak 18 Mart 1918'de Bakü'yü işgal etti; işgal sonrasında Ermeni birlikleri Bakü'deki masum ve silahsız Müslümanlara yönelik büyük bir katliam başlattı. Rus-Ermeni ittifakına karşı yeterli askerî güce sahip olmayan Azerbaycan yönetimi Osmanlı Devleti'nden yardım istedi.

Enver Paşa'nın Turancılık İdeali ve Kafkas İslam Ordusu'nun Kuruluşu

Kafkasya'daki diğer Türk ve Müslüman toplulukların da benzer taleplerde bulunması üzerine Enver Paşa, savaş başında savunduğu Turancılık idealini hayata geçirmek için harekete geçti; amacı Azerbaycan ve Kuzey Kafkasya'daki Türkleri Rus baskısından kurtarmak ve Türk halklarını tek çatı altında birleştirmekti. Enver Paşa, Azerbaycan ve Dağıstan'ı Rus işgalinden kurtarmak için Kafkas İslam Ordusu adıyla yeni bir askerî birlik kurdu; 1918 baharında Şark Orduları Grubu'na bağlı olarak kurulan bu birlik yaklaşık yirmi bin askerden oluşuyordu. Ordunun asıl gücünü Osmanlı birlikleri oluşturuyor, bu birliklere Azerbaycan Türklerinden oluşan milis kuvvetleri destek veriyordu. Enver Paşa, komutanlığa kardeşi Nuri (Killigil) Paşa'yı, Doğu Ordular Grubu komutanlığına ise Kûtül'amâre kahramanı amcası Halil (Kut) Paşa'yı getirdi.

Bakü'nün Kurtarılması

Nuri Paşa komutasındaki Kafkas İslam Ordusu, 15 Eylül 1918'de Bakü'yü Rus işgalinden kurtarırken 1130 asker şehit düştü. Tarihçi Yüceer'e göre, Osmanlı Devleti bu harekâta başladığı andan itibaren Sovyet Rusya'yı, Ermenistan'ı, Gürcistan'ı, Azerbaycan Ermenilerini, İngiltere'yi ve müttefiki Almanya'yı âdeta ortak oluşturulmuş bir cephe olarak karşısında bulmuştu; 15 Eylül saat 15.00'e kadar devam eden harekât sonunda Bakü'yü savunan Ermeni/Rus/İngiliz direnişi tamamen kırıldı ve şehrin teslim olmasından başka seçenek kalmadı. Şark Orduları Grubu Komutanı Halil Paşa ve Kafkas İslam Ordusu Komutanı Nuri Paşa, 16 Eylül'de Bakü dışında birliklerin resmî geçidini izledikten sonra muzaffer Türk askeriyle şehre girdi. Yüceer'e göre Bakü'nün Türklerin eline geçmesiyle yüzyıldan beri bağımsızlığından yoksun olan Azerbaycan esaretten kurtuldu; 28 Mayıs'ta kurulan Azerbaycan Cumhuriyeti 15 Eylül'de gerçek istiklâline kavuştu.

Mondros Sonrası Geri Çekiliş ve Sonraki Süreç

Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'nda yenik düşmesi üzerine 30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi imzalandı ve Kafkas İslam Ordusu Bakü'den çekilmek zorunda kaldı. Bölgedeki otorite boşluğundan yararlanan İngilizler Kafkasya'daki bazı önemli merkezleri işgal etti; ardından Bolşevikler harekete geçip 1920'de Bakü'yü işgal etti ve sonraki yıllarda Ermenistan/Gürcistan'ı da ele geçirdi — Kafkas İslam Ordusu ile başlayan Rus-Türk hâkimiyet mücadelesi uzun süre devam etti. 1991'de SSCB'nin dağılmasının ardından bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti yeniden kuruldu.

Harekâtın Tarihsel Anlamı

Kafkas İslam Ordusu harekâtı, Osmanlı Devleti'nin savaşın son yılında bile — kendi cepheleri gerilemişken — Turancılık idealine dayalı, doğrudan toprak kazanımı hedeflemeyen ama soydaş/dindaş topluluğu kurtarmayı amaçlayan bir dış müdahale gerçekleştirebildiğini gösterir. Ancak bu kazanım kısa ömürlü oldu: Mondros'un imzalanmasıyla Osmanlı ordusu bölgeyi terk etmek zorunda kaldı ve Azerbaycan'ın bağımsızlığı da uzun sürmedi (1920'de Bolşevik işgaliyle sona erdi) — bu, dönemin büyük güçler arasındaki dengesizliğin, yerel askerî başarıların kalıcı siyasi sonuçlara dönüşmesini engellediğini gösteren çarpıcı bir örnektir.

Özet

• Brest-Litovsk Antlaşması (3 Mart 1918) sonrası Osmanlı, Elviye-i Selâse'yi (Kars-Ardahan-Batum) geri aldı; ancak Ermeni birlikleri boşaltılan bölgelerde Müslüman halka saldırdı.
• 1918'de Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan bağımsızlıklarını ilan etti; Sovyet Rusya 18 Mart 1918'de Ermenilerle iş birliği yaparak Bakü'yü işgal etti ve Müslümanlara katliam yaptı.
• Enver Paşa, Turancılık idealiyle ~20.000 askerlik Kafkas İslam Ordusu'nu kurdu (komutan kardeşi Nuri Paşa); 15 Eylül 1918'de Bakü, 1130 şehit pahasına Rus/Ermeni/İngiliz işgalinden kurtarıldı (Yüceer).
• 30 Ekim 1918 Mondros Mütarekesi'yle Kafkas İslam Ordusu Bakü'den çekilmek zorunda kaldı; 1920'de Bolşevikler şehri yeniden işgal etti.
• Bu harekât, Osmanlı'nın savaşın son yılında bile soydaş kurtarma amaçlı bir müdahale yapabildiğini ama kazanımın büyük güç dengesizliği nedeniyle kalıcı olamadığını gösterir; Azerbaycan bağımsızlığına ancak 1991'de SSCB'nin dağılmasıyla yeniden kavuştu.