Osmanlı Kültürel Mirasının Günümüzdeki İzleri

Görsel Kanıtlar: İznik Çinisi, Piri Reis Haritası ve Diğer Örnekler

Osmanlı kültürel mirasının dünya çapındaki yaygınlığı, günümüze ulaşan somut eserlerle kanıtlanabilir. İznik çinisi, Türk askerî müziğinin ve mehter takımının Avrupa'da tanınıp yaygınlaşması sonucunda XVI. yüzyıldan itibaren Batı ülkelerinde büyük ilgi görmüş; Avrupalılar kendi ülkelerine getirttikleri bu çinileri çeşitli alanlarda kullanmış, XIX. yüzyılın ikinci yarısında birçok Avrupalı seramik sanatçısı İznik çinilerini taklit yoluyla üretmeye çalışmıştır. Almanya'daki Pembe Cami (Schwetzingen Sarayı'nın bahçesinde), 1795'te Fransız mimar Nicolas de Pigage tarafından Osmanlı mimarisinden esinlenerek inşa edilmiştir. Piri Reis, XVI. yüzyılda çizdiği iki dünya haritasıyla büyük bir ün kazanmıştır; 1513'te Gelibolu'da çizdiği ilk haritada İspanya, Portekiz, Batı Afrika kıyıları ve Amerika kıtasının doğu kıyıları doğru işaretlenmiştir. Günümüze ulaşan en eski dünya haritalarından biri olması yönüyle büyük önem taşıyan bu harita, 2017'de UNESCO Dünya Belleği Programı'na dâhil edilmiştir. Meksika'da 1910'da (Meksika Bağımsızlık Günü'nün 100. yıl dönümünde) Osmanlı sakinleri tarafından Meksika halkına hediye edilen bir saat kulesi de Osmanlı-Latin Amerika kültürel ilişkisinin ilginç bir örneğidir.

Balkanlardaki Osmanlı Eserlerinin İstatistiksel Kanıtı

Araştırmacılar İbrahimgil ve Keleş'e göre, Balkan ülkelerinin tamamında Osmanlı'nın hâkim olduğu dönemde inşa edilen vakıf, kamu ve askerî amaçlı eserlerin sayısı 15.846'dır; on bir Balkan ülkesinde (Arnavutluk, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Hırvatistan, Karadağ, Kosova, Macaristan, Makedonya, Romanya, Sırbistan ve Yunanistan) yapılan saha araştırmaları sonucunda 4.500-5.000 yapının ayakta olduğu tespit edilmiştir. Ülke bazında ayakta kalma oranları büyük farklılık gösterir: Kosova'da inşa edilen 361 yapının %61'i (225 tanesi), Karadağ'da 222 yapının %43'ü, Romanya'da 291 yapının %38'i ayakta kalırken; Macaristan'da inşa edilen 724 yapının yalnızca %6'sı (41 tanesi) günümüze ulaşabilmiştir. Genel toplamda 15.846 yapıdan %15'i (3.903 yapı) hâlâ ayaktadır. Bu büyük varyasyon, Osmanlı eserlerinin korunma düzeyinin ülkeden ülkeye siyasi/tarihsel koşullara göre önemli ölçüde değiştiğini göstermektedir.

Osmanlı'nın 600 Yıllık Mirası ve Kanuni'nin ABD Kongresi'ndeki Yeri

Osmanlı Devleti, XIII. yüzyıl sonundan XX. yüzyılın ilk çeyreğine kadar 600 yıldan uzun bir süre hüküm sürdü. Türklerin Türkistan'dan Türkiye'ye taşıdığı siyasi, askerî ve kültürel birikim, Osmanlı tebaası olan diğer milletlerin birikimleriyle etkileşime girerek zenginleşti; Osmanlı da siyaset, askerlik, adalet, bilim, kültür, eğitim ve sanat alanlarında yaptığı çalışmalarla diğer toplumları derinden etkiledi. Sultan I. Süleyman'ın toplumsal adaleti sağlamak için yaptığı hukuki düzenlemeler, onun "Kanuni Sultan Süleyman" olarak tanınmasını sağladı ve hem döneminde hem sonraki yüzyıllarda diğer ülkelere emsal teşkil etti. Bu etkinin somut bir kanıtı olarak, günümüzde ABD Kongre Binası'nda bulunan yirmi üç mermer rölyef portreden biri Kanuni Sultan Süleyman'a aittir; bu rölyeflerde Amerikan hukuk sisteminin temelini oluşturan başlıca ilkelere esin kaynağı olmuş tarihî şahsiyetler tasvir edilmektedir.

Tarihçi Hammer'in Türkler Hakkındaki Değerlendirmesi

Tarihçi Hammer'in görüşlerine göre (Tan'ın aktardığı), Herodot'un "Targitaos", Tevrat'ın "Togarma" diye andığı Türk, bu kaynaklardan çok daha eski asırların tanıdığı bir millettir; tahakküm kabul etmeyen bir yiğitlik, geniş zafer aşkı, sonsuz bir teşebbüs kabiliyeti ve muhitleri kendine uydurma zevki, bu milletin tarihinde apaçık görülür. Hammer'e göre "Türkler, devlet yıkmakta ve devlet kurmakta birinci sınıf ustalardır"; tarih Türklerden çok şey öğrenmiş, onların elinden çıkma eserler medeniyet için birer süs teşkil etmektedir. Bu değerlendirme, bir Batılı tarihçinin Osmanlı/Türk mirasını yalnızca askerî güç değil, medeniyete katkı sağlayan kurucu bir uygarlık unsuru olarak gördüğünü yansıtır.

UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde İstanbul

Osmanlı kültürel mirasının uluslararası düzeyde tanınmasının en somut kanıtı, İstanbul'un tarihî alanlarının 1985'te UNESCO Dünya Kültürel Mirası Listesi'ne dâhil edilmesidir. UNESCO'nun resmî değerlendirmesine göre, İstanbul'un yüzyıllar içinde ortaya çıkan karakteristik silüeti; VI. yüzyıldan Ayasofya'dan, XV. yüzyılda inşa edilen Fatih Külliyesi'nden, XIX. yüzyıla kadar sürekli genişletilen Topkapı Sarayı'ndan, XVI. yüzyılda Mimar Sinan tarafından inşa edilen Süleymaniye ve Şehzade Camisi külliyelerinden, XVII. yüzyılda inşa edilen Sultanahmet Camisi'nden ve 1665'te ibadete açılan Yeni Cami'den oluşmaktadır. UNESCO'ya göre şehir, "insanlık tarihinin çok önemli evrelerini yansıtan olağanüstü anıtlar, mimari ve teknik yapılar bütünü"dür; Süleymaniye Dünya Mirası Alanı, Haliç'e hâkim bir tepe üzerindeki Süleymaniye ve Şehzade Mehmed Külliyeleri'nin çevresini, Süleymaniye/Vefa/Vezneciler semtlerini kapsamaktadır ve ulusal koruma mevzuatı kapsamında koruma altına alınmıştır.

Özet

• İznik çinisi, Piri Reis'in 1513 dünya haritası (2017'de UNESCO Dünya Belleği Programı'na dâhil edildi) ve Almanya'daki Pembe Cami, Osmanlı kültürel etkisinin somut görsel kanıtlarıdır.
• İbrahimgil ve Keleş'e göre Balkanlarda inşa edilen 15.846 Osmanlı yapısından yalnızca %15'i (3.903 yapı) günümüze ulaşabilmiştir; korunma oranı ülkeden ülkeye büyük farklılık gösterir (Kosova %61, Macaristan %6).
• Kanuni Sultan Süleyman'ın hukuki düzenlemeleri, onu ABD Kongre Binası'ndaki 23 tarihî hukukçu rölyefinden birine dönüştürecek kadar evrensel bir etki bıraktı.
• Tarihçi Hammer'e göre Türkler "devlet yıkmakta ve devlet kurmakta birinci sınıf ustalar"dır ve tarihe kalıcı eserler bırakmıştır.
• İstanbul'un tarihî alanları (Ayasofya, Topkapı Sarayı, Süleymaniye Camisi vb.) 1985'te UNESCO Dünya Kültürel Mirası Listesi'ne dâhil edilerek Osmanlı mirasının evrensel değeri resmen tescillenmiştir.