Kûtül'amâre Zaferi: Irak Cephesi'nde Büyük Zafer

Cephenin Açılış Nedenleri ve İlk Osmanlı Planı

İngilizler, Abadan petrollerini korumak, Türk kuvvetlerinin Hindistan'a yönelik tehdidini engellemek ve Basra Körfezi üzerinden Rus Çarlığı'na yardım göndermek amacıyla 6 Kasım 1914'te Irak Cephesi'ni açtı ve 22 Kasım'da Basra'yı işgal ederek kuzeye ilerlemeye başladı. Osmanlı Devleti, İngilizlerin Irak üzerinden kapsamlı bir harekâta girişmeyeceğini düşünerek buradaki birliklerin bir kısmını Suriye'ye, bir kısmını Kafkas Cephesi'ne sevk etmişti. Irak ve Havalisi Komutanı Binbaşı Süleyman Askerî Bey, Teşkilat-ı Mahsusa gönüllüleri ve Arap aşiret kuvvetleriyle İngiliz ordusunu durdurabileceğine inanıyordu ve bazı muharebelerde başarılı da oldu; ancak 14 Nisan 1915'te durum değişti, Osmanlı kuvvetleri İngilizler karşısında yenilerek kuzeye çekilmek zorunda kaldı. İngilizler Dicle Nehri boyunca ilerleyerek 28 Eylül 1915'te Kûtül'amâre'yi işgal etti.

Cephenin Zorlukları

Çöl ikliminin hâkim olduğu Irak'ın bazı bölgelerinde savaşan Türk askerleri çeşitli sıkıntılarla karşılaştı; Dicle ve Fırat nehirlerinin Basra-Bağdat arasındaki taşkınları da savaş koşullarını zorlaştırdı. İngilizlerin ilerleyişindeki temel etken, Osmanlı kuvvetlerinin silah/asker/teçhizat bakımından yeterince güçlü olmaması ve Arap aşiretlerinin savaş sürecinde taraf değiştirmesiydi; buna karşılık Irak'taki aşiretler üzerinde güçlü otoriteye sahip Uceymi Sadun Paşa, kendisine bağlı aşiret güçleriyle Türk kuvvetlerine tam destek verdi.

Selman-ı Pak Zaferi ve Kûtül'amâre Kuşatması

Süleyman Askerî Bey'in yerine Irak ve Havalisi komutanlığına atanan Albay Nurettin Bey (Sakallı Nurettin Paşa) komutasındaki Osmanlı birlikleri, 22-24 Kasım 1915'te Selman-ı Pak Muharebesi'nde İngilizlere karşı büyük bir zafer kazandı. Bu zaferin ardından taarruza geçen Türkler İngilizleri takip etmeye başladı; 3 Aralık 1915'te üç tarafı Dicle Nehri'yle çevrili Kûtül'amâre'ye geri çekilen General Townshend komutasındaki İngiliz kuvvetleri Osmanlı ordusu tarafından kuşatıldı. İngiliz ordusunun kuşatma altındaki birliklere yardım götürmek için 21 Ocak 1916'da yaptığı Hannah Muharebesi'nde 2500'den fazla asker kaybetmesi üzerine geri çekilmek zorunda kaldı.

Kuşatmanın Tamamlanması ve Teslim

Selman-ı Pak zaferinin ardından Irak ve Havalisi Komutanlığı 6. Ordu Komutanlığı'na dönüştürüldü ve başına Alman General Colmar von der Goltz getirildi; Goltz'un karşı çıkmasına rağmen Nurettin Bey kuşatmaya devam etti. Nurettin Bey görevden alındıktan sonra yerine atanan Yarbay Halil Bey, aynı plana uyarak kuşatmayı sürdürdü; İngilizlerin kuşatılan birliklere destek için yaptığı tüm saldırılar geri püskürtüldü. Goltz'un tifüsten ölmesi üzerine 6. Ordu komutanlığına atanan Halil (Kut) Paşa komutasında, 29 Nisan 1916'ya kadar devam eden Kûtül'amâre Kuşatması, İngiliz kuvvetlerinin teslim olmasıyla sona erdi. Townshend'in verdiği rakamlara göre Türk ordusu bu zaferde 5 general, 272 İngiliz subayı, 2592 İngiliz askeri, 204 Hint subayı, 6988 Hint ve diğer milletlerin askeri, 3248 sivil olmak üzere toplam 13.309 kişiyi esir aldı.

Zaferin Tarihsel Önemi

Tarihçi Türkmen'e göre, bütün olumsuz koşullar ve kıt imkânlara rağmen Türkler, 6. Ordu ile Irak Cephesi'nde Kûtül'amâre'de eşsiz bir zafer kazanarak Türk Harp Tarihine unutulmaz bir sayfa eklemiştir; bir İngiliz kolordusunun topyekûn esir alınması dünya harp tarihinde eşine az rastlanan olaylardandır ve Ortadoğu'ya egemen olmak isteyen İngilizlerin gururunu kıran bir zaferdir. Halil (Kut) Paşa, 29 Nisan 1916'da 6. Ordu'ya yazdığı mektupta bu günün "Kut Bayramı" olarak her sene kutlanmasını, şehitler için dualar okunmasını istemiştir — bu, zaferin yalnızca askerî değil, ordunun manevi/dinî değerler çerçevesinde de anlamlandırıldığını gösterir.

Özet

• İngilizler, Abadan petrollerini korumak ve Rusya'ya destek ulaştırmak için 6 Kasım 1914'te Irak Cephesi'ni açtı; ilk Osmanlı direnişi 14 Nisan 1915'te kırılarak Kûtül'amâre İngilizlerce işgal edildi.
• Nurettin Bey komutasındaki Osmanlı birlikleri 22-24 Kasım 1915'te Selman-ı Pak'ta büyük bir zafer kazanıp General Townshend'in ordusunu Kûtül'amâre'de kuşattı.
• Kuşatma, Halil (Kut) Paşa komutasında 29 Nisan 1916'ya kadar sürdü ve 13.309 kişilik bir İngiliz kolordusunun toptan teslim olmasıyla sona erdi.
• Türkmen'e göre bir kolordunun topyekûn esir alınması dünya harp tarihinde nadir görülen bir olaydır ve İngilizlerin Ortadoğu'ya hâkimiyet gururunu kırmıştır.
• Halil Paşa'nın zaferi "Kut Bayramı" ilan etmesi, bu zaferin ordu içinde manevi bir anlam kazandığını gösterir.