II. Meşrutiyet'in İlanı: Jön Türkler, İttihat ve Terakki ve Reval Görüşmeleri

I. Meşrutiyet'in Kapatılmasından Sonraki Mutlakiyet Dönemi

Osmanlı Devleti'nde anayasal sistemi başlatan I. Meşrutiyet (1876), ilanından kısa süre sonra yürürlükten kaldırıldı. Sultan II. Abdülhamid, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın (93 Harbi) yol açtığı idari ve mali sorunlar nedeniyle 13 Şubat 1878'de Meclisi süresiz olarak kapatarak I. Meşrutiyet yönetimine son verdi; Kanun-i Esasi'nin de fiilen askıya alınmasıyla 1908'e kadar devam edecek mutlakiyetçi bir dönem başladı. 1878 Berlin Antlaşması'nın ardından Osmanlı üzerindeki çıkar çatışmaları belirginleşti: İngiltere 1881'de Kıbrıs'a kesin olarak yerleşti ve 1882'de Mısır'ı işgal etti; Fransa 1881'de Tunus'u işgal etti; 1897'de Yunanistan'ın Girit'i ilhak girişimine karşılık savaşa giren Osmanlı, Dömeke Meydan Muharebesi'ni kazanmasına rağmen Avrupalı devletlerin müdahalesiyle Girit'te özerk bir yönetimin kurulmasını engelleyemedi.

Jön Türkler ve İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Doğuşu

Sultan II. Abdülhamid, iç siyasette sansür ve gözetimle basını kontrol ederken meşrutiyet yanlısı muhalifleri İstanbul'dan uzaklaştırdı; bu baskılara karşı bir araya gelen muhalif grup zamanla Jön Türkler (Genç Türkler) adıyla tanındı. Tarihçi Hanioğlu'ya göre, 1889'dan itibaren Jön Türklük özellikle İstanbul'daki okullarda yüksek öğrenim gören öğrencilerin muhalefet hareketi hâline gelmiş, 1894'te bürokrat/subay/ulema katılımıyla genişlemiş; Jön Türklerin ortak noktası tek bir ideoloji değil, II. Abdülhamid rejiminden duyulan hoşnutsuzluk ve meşruti rejim kurma arzusuydu. İlk oluşum, 1889'da bazı tıbbiye talebelerince kurulan ve sonradan İttihat ve Terakki Cemiyeti adını alacak topluluktu. Tarihçi Armaoğlu'ya göre Cemiyet'in amacı toplumun çıkarlarını korumak ve saltanat/hilafeti sürdürmekti; Paris, Cenevre ve Kahire şubeleri açıldı, özellikle Tıbbiye/Harbiye/Mekteb-i Mülkiye öğrencileri arasında hızla yayıldı ve imparatorluk dışındaki Müslümanlarla kurulan temaslar Cemiyet'i zamanla İslamcılık yerine Türkçülüğe (Pan-Türkizm) yöneltti. 1907'de İttihat ve Terakki, Selanik'te kurulan Osmanlı Hürriyet Cemiyeti ile birleşerek Rumeli'deki muhalif genç subaylar üzerindeki nüfuzunu artırdı.

Reval Görüşmeleri ve Uluslararası Gerilim

Avusturya-Macaristan'ın Bosna-Hersek'i içine alan genişleme politikası, Rus Çarlığı'nın 1905'te Japonya karşısındaki yenilginin ardından yeniden Boğazlara/Balkanlara yönelmesi ve Makedonya Sorunu nedeniyle Yunanistan-Bulgaristan-Sırbistan arasındaki çatışmalar, bölgeyi gerginleştiriyordu. Bu ortamda İngiltere Kralı VII. Edward ile Rus Çarı II. Nikola'nın Haziran 1908'de Reval kentinde gizlice görüşmesi dünya genelinde büyük yankı uyandırdı; görüşmede resmî olarak yalnızca Makedonya'da ıslahat yapılması kararlaştırılsa da İttihat ve Terakki mensupları bunu İngiltere ile Rusya'nın Osmanlı topraklarını paylaşma anlaşması olarak yorumladı.

II. Meşrutiyet'in İlanı

Makedonya'nın Osmanlı Devleti'nden kopmasını önlemek için meşruti yönetime geçilmesi gerektiğini savunan İttihat ve Terakki Cemiyeti, 3 Temmuz'da Manastır'daki askerî birlikleri harekete geçirdi. Tarihçi Burak'ın aktardığına göre, Kolağası Niyazi Bey 3 Temmuz 1908'de askerleri ve sivil fedailerden oluşan 400 kişilik grubuyla Resne'de dağa çıkarak anayasa ilan edilmedikçe inmeyeceğini bildirdi; saraya Kanun-i Esasi'nin yeniden ilanını isteyen yüzlerce telgraf gönderildi. Bu gelişmeler karşısında çaresiz kalan Sultan II. Abdülhamid, 24 Temmuz 1908'de Kanun-i Esasi'yi tekrar yürürlüğe koyarak Meşrutiyet'i resmen ilan etti.

Yeni Meclis ve Balkan Kayıpları

İlanın ardından yapılan seçimlerle yeni meclis 17 Aralık 1908'de toplandı. İttihat ve Terakki, anayasal düzene dönülmesiyle Avrupalı devletlerin desteğiyle Balkan sorunlarının çözüleceğine inanıyordu; ancak 5 Ekim 1908'de Bulgaristan tam bağımsızlığını ilan etti, Girit Meclisi Yunanistan'a bağlanma kararı aldı ve Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek'i ilhak etti — Osmanlı Devleti protesto etmekle yetinip bu oldu-bittileri kabul etmek zorunda kaldı. Yeni mecliste Türklerin yanı sıra Arap, Arnavut, Rum, Ermeni, Slav ve Yahudi topluluklar da temsil edildi; mebusların çoğu İttihat ve Terakki Fırkasına mensupken, Osmanlı tarihinin ilk muhalefet partisi olan Osmanlı Ahrar Fırkası da Mecliste yerini aldı — böylece çok partili siyasi hayata geçişin ilk adımları atıldı. Tarihçi Macfie'ye göre, Ağustos 1908'de çıkarılan reform programlarıyla sansürün yumuşatılması, seyahat özgürlüğü, dernek kurma hakkı ve merkezi/yerel idarelerin yeniden düzenlenmesi güvence altına alındı; bu, sinmiş siyasi faaliyetlerde âdeta bir patlamaya yol açtı, birçok gazete ve siyasi parti kuruldu.

Özet

• I. Meşrutiyet'in 1878'de kapatılmasının ardından başlayan mutlakiyet döneminde İngiltere/Fransa'nın Kıbrıs-Mısır-Tunus işgalleri Osmanlı'nın toprak kayıplarını derinleştirdi.
• Jön Türk hareketi, II. Abdülhamid rejimine duyulan hoşnutsuzluktan doğdu (Hanioğlu); 1889'da tıbbiyeliler tarafından kurulan topluluk İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne dönüştü (Armaoğlu).
• Haziran 1908 Reval Görüşmeleri, İttihat ve Terakki tarafından Osmanlı topraklarının paylaşımı anlaşması olarak yorumlandı ve meşrutiyete geçiş çağrılarını hızlandırdı.
• Niyazi Bey'in 3 Temmuz 1908'de Resne'de başlattığı hareket, Sultan II. Abdülhamid'i 24 Temmuz 1908'de Kanun-i Esasi'yi yeniden yürürlüğe koymaya zorladı (Burak).
• İlan sonrası Bulgaristan'ın bağımsızlığı, Girit'in Yunanistan'a bağlanma kararı ve Bosna-Hersek'in ilhakı, meşrutiyetin Balkan sorunlarını çözeceği beklentisini kısa sürede boşa çıkardı.