Kafkas Cephesi ve Sarıkamış Harekâtı

Cephenin Açılması

Kafkas (Doğu) Cephesi'ndeki savaşlar, Kasım 1914'te Rus kuvvetlerinin Osmanlı sınır karakollarına yaptığı saldırılarla başladı ve 3 Mart 1918'de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması sonucu Rusların I. Dünya Savaşı'ndan çekilmesine kadar devam etti. 1 Kasım 1914'te Rus ordusunun Kafkas Cephesi'nde Osmanlı kuvvetlerine saldırmasıyla başlayan çarpışmalarda, 3. Ordu'nun karşılık vermesiyle yaşanan Köprüköy ve Azap muharebelerinde Osmanlı kuvvetleri Rusları yenilgiye uğrattı. Kasım ayı sonlarında 3. Ordu Komutanı Hasan İzzet Paşa, kış şartlarının ağırlaşması ve teçhizat eksikliği nedeniyle orduyu savunma pozisyonuna geçirdi.

Sarıkamış Harekâtının Planı

Bunun üzerine dönemin Harbiye Nazırı ve Başkumandan Vekili Enver Paşa, Rus tehdidini tamamen ortadan kaldırmak amacıyla bizzat cepheye gelerek 3. Ordu komutanlığını devraldı ve planlanan Sarıkamış Harekâtı'nı gerçekleştirmek için harekete geçti. Plana göre bir çevirme harekâtıyla önce Sarıkamış ele geçirilecek, ardından 93 Harbi'nde kaybedilen Kars, Ardahan ve Batum yeniden Osmanlı topraklarına dâhil edilecekti; böylece Kafkasya ve Türkistan yollarının önü açılacak, ayrıca Rus ordusu bu cepheye asker takviyesi yapmak zorunda kalacağından Almanya ve Avusturya-Macaristan'ın çarpıştığı cepheler rahatlayacaktı. Ancak lojistik destek gemilerinin Ruslar tarafından batırılması ve takviyelerin zamanında ulaştırılamaması planı sekteye uğrattı.

Coğrafi ve Lojistik Dezavantajlar

Alman General Liman von Sanders'in görüşüne göre (Erdaş'ın aktardığı) bu hareket imkânsız olmasa bile yapılması çok zordu: bölgedeki yollar dar dağ yolları veya yüksek sırtlardan geçen patikalardan ibaretti ve muhtemelen tamamen karla kaplıydı; Fevzi Çakmak'a göre en azından 300 km'lik bir sahada harekât Batum'a dayandırılmalı ve Karadeniz'de donanma hâkimiyeti sağlanmalıydı, ancak demiryollarından ve şoselerden mahrum Anadolu'nun kara yollarıyla böylesine büyük bir hareketi beslemesi düşünülemezdi. Tarihçi Öğün'e göre Ruslar kışlık donanım ve lojistik açıdan çok daha iyi durumdaydı: Tiflis-Aleksandropol-Kars-Sarıkamış demiryolu üzerinden ihtiyaçlarını sağlayabiliyorlardı, oysa Türk tarafında en yakın demiryolu istasyonu (Ulukışla) cephenin 600 km gerisindeydi; kağnı ve yük hayvanlarıyla yapılan sevkiyat yetersiz kalıyor, kadınlar ve çocuklar bile sırtlarında cepheye erzak taşıyordu; Kafkas cephesine sevk edilen 100.000 takım kışlık giyimi taşıyan gemilerin Rus filosu tarafından batırılması nedeniyle askerler arasında hâlâ entariyle dolaşanlar vardı.

Harekâtın Seyri ve Trajik Sonucu

22 Aralık 1914'te başlatılan Sarıkamış Harekâtı, özellikle 10. Kolordu'nun plana uygun hareket edememesi nedeniyle başarısızlıkla sonuçlandı. Allahuekber Dağları'nı aşmak için 18 saat yürümek zorunda kalan binlerce asker dağda donarak şehit oldu; 40.000 askerle yola çıkan 10. Kolordu, dört gün gecikmeyle Sarıkamış önlerine geldiğinde yaklaşık 3.000 askerden oluşuyordu. Bardız Geçidi'nde Rus kuvvetlerine büyük zayiat verdiren 9. Kolordu ise 10. Kolordu'nun gecikmesi nedeniyle hedefe ulaşamadı. 25-28 Aralık'ta taarruza geçen 3. Ordu da kahramanca mücadele etmesine karşın Sarıkamış'ı ele geçiremedi; büyük kayıplar veren Osmanlı ordusu, takviye alan Rus kuvvetlerinin karşı taarruzuyla 4 Ocak 1915'te geri çekilmek zorunda kaldı.

Tarihçilerin Sarıkamış Değerlendirmesi

Tarihçi Karal'a göre, trajedi niteliği taşımasına rağmen Sarıkamış Savaşı yüksek disiplin ve vatanseverlik duygusuyla yönetildi; erler, bin bir güçlük ve yoksulluğa rağmen ulusal bir savaş yaptıklarının bilinciyle görevlerini yerine getirdi. Karal'a göre savaşın olumlu sayılabilecek bir sonucu da, günün birinde Osmanlılara saldıracak olan Rus Kafkas Ordusunu yıpratmış olmasıydı (30.000 Rus kaybı).

Sarıkamış Sonrası: Van, Erzurum ve Mustafa Kemal'in Muş-Bitlis Zaferi

Osmanlı ordusu Sarıkamış'tan sonra savunma durumuna geçti ve 1915'te Rusların Erzurum'a yönelik iki taarruzunu geri püskürttü. Ancak Rus ordusu 20 Mayıs 1915'te Ermeni isyancıların desteğiyle Van'ı işgal etti, 16 Şubat 1916'da Erzurum'u ele geçirdi; ardından Trabzon, Erzincan, Bayburt, Bitlis, Bingöl ve Muş da Rus işgaline uğradı. Mart 1916'da 16. Kolordu komutanlığına atanan Mustafa Kemal Paşa, başarıyla yönettiği harekât sonucunda Muş ve Bitlis'i Ruslardan geri aldı.

Bolşevik İhtilali ve Cephenin Kapanması

7 Kasım 1917'de Rus Çarlığı'nda Bolşevik İhtilali gerçekleşti; ardından 18 Aralık'ta Rus Çarlığı ile Osmanlı arasında Erzincan Mütarekesi imzalanarak Rus kuvvetleri işgal ettiği bölgeleri boşaltmaya başladı. Bolşevik hükûmetinin İttifak Devletleri ile imzaladığı Brest-Litovsk Antlaşması sonrasında Ruslar savaştan resmen çekildi. Kafkas Cephesi'nde yaklaşık üç buçuk yıl süren savaşlarda binlerce asker ve sivil hayatını kaybetti; bölgedeki Müslüman halk Rus işgali ve Ermeni çetelerin zulmü nedeniyle göç etmek zorunda kaldı, Doğu Anadolu'daki Ermeniler de Osmanlı hükûmetinin çıkardığı Sevk ve İskân Kanunu'yla başta Suriye olmak üzere ülkenin diğer bölgelerine gönderildi.

Özet

• Sarıkamış Harekâtı (22 Aralık 1914-4 Ocak 1915), Enver Paşa'nın planladığı çevirme harekâtıydı; amaç Kars/Ardahan/Batum'u geri almaktı ama lojistik yetersizlik (Ulukışla-cephe arası 600 km) ve ağır kış koşulları felakete yol açtı.
• Liman von Sanders ve Öğün'e göre coğrafi/lojistik koşullar (dar dağ yolları, demiryolu eksikliği, kışlık giyimin Karadeniz'de batması) harekâtı baştan imkânsıza yakın kılıyordu.
• 1. Kolordu 40.000 askerden 3.000'e düşerek Sarıkamış'a ulaştı; Karal'a göre trajediye rağmen yüksek vatanseverlik gösterildi ve Rus ordusu da 30.000 kayıp verdi.
• Ruslar 1915'te Van'ı, 1916'da Erzurum'u işgal etti; Mustafa Kemal Paşa 1916'da Muş ve Bitlis'i geri aldı.
• 1917 Bolşevik İhtilali sonrası Erzincan Mütarekesi ve Brest-Litovsk Antlaşması'yla Ruslar savaştan çekildi; cephe, Müslüman göçleri ve Ermeni Sevk ve İskân Kanunu'yla derin insani sonuçlar doğurdu.