31 Mart Olayı ve Kanun-ı Esasi'nin 1909 Değişiklikleri

Gerilimin Tırmanması

23 Temmuz 1908'de II. Meşrutiyet ilan edildikten sonra Bâbıâli ile İttihat ve Terakki arasında bir iktidar mücadelesi başladı. Muhaliflerin basın yoluyla gerilimi tırmandırması ve ordudaki mektepli-alaylı çatışmasının artması üzerine başkentteki huzur ortamı bozuldu. İttihat ve Terakki taraftarları ile muhalif basın arasındaki tartışmalar sertleşince 6 Nisan 1909 gecesi Serbestî gazetesi başyazarı Hasan Fehmi Bey Galata Köprüsü'nde öldürüldü; bu suikast siyasi gerilimi daha da tırmandırdı.

Ayaklanmanın Başlaması

İttihat ve Terakki'nin devlet ve ordu üzerindeki etkisinden rahatsız olan Avcı Taburları, 13 Nisan 1909 (Rumi takvime göre 31 Mart 1325) sabahı başka birliklerin de katılımıyla Ayasofya yanındaki Meclis binası önünde toplanarak meşrutiyet karşıtı bir ayaklanma başlattı. Ayaklanma sırasında birçok gazete ve matbaa yağmalandı, mebus ve bürokrat öldürüldü; şehrin büyük bölümünü kontrol altına alan isyancılar hükûmetin istifasını istedi, bunun üzerine Sadrazam Hüseyin Hilmi Paşa hem kendisinin hem de kabinenin istifasını Sultan II. Abdülhamid'e sundu.

Hareket Ordusu'nun Müdahalesi

31 Mart Olayı'nı meşrutiyet yönetimine yönelik bir tehdit olarak gören Selanik III. Ordu Kumandanı Mahmud Şevket Paşa, Edirne'deki II. Ordu birliklerinin de katılımıyla kurduğu Hareket Ordusu ile İstanbul'a doğru yola çıktı. Bu ordunun kurmay başkanlığına getirilen Kolağası Mustafa Kemal, 19 Nisan'da İstanbul yakınlarındaki Yeşilköy'e ulaştıklarında görevi Binbaşı Enver Bey'e devretti. 23 Nisan akşamı Mahmud Şevket Paşa komutasında İstanbul'a giren Hareket Ordusu kısa sürede şehrin asayişini sağladı ve 25 Nisan'da sıkıyönetim ilan etti. Ardından Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Âyan toplanarak 31 Mart Olayı'nı teşvik ettiği gerekçesiyle Sultan II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesine karar verdi ve yerine V. Mehmed Reşad'ı getirdi.

Olayın Anlamı ve Sonuçları

31 Mart Olayı, mevcut rejimi değiştirmeyi hedef alan siyasi ve askerî bir hareket olması yönüyle Türk tarihinde önemli bir dönüm noktası oldu. Bu olaydan sonra İttihat ve Terakki yönetimi basın ve muhalefet üzerindeki denetimlerini artırdı.

Kanun-ı Esasi'nin 1909 Değişiklikleri

Ayrıca 1909'da Kanun-ı Esasi'de değişiklikler yapılarak padişahın yürütme ve Meclisi feshetme yetkileri sınırlandırıldı, Meclisin yasama yetkisi güçlendirildi. Tarihçi Aydın'a göre, Meclis-i Mebusan'ın tatilinden sonra fiilen durdurulmuş olan Kanun-ı Esasi, II. Meşrutiyet'in ilanı üzerine tekrar yürürlüğe girmiş ve ilanı takip eden yıllarda yedi kez değişikliğe uğramıştır; bunların içinde en köklü olanı 21 Ağustos 1909'da yapılandır. Getirilen en önemli yenilikler şunlardır: padişahın Meclis-i Umumi'de anayasaya bağlılık yemini etmesi, hükümetin bundan böyle Meclis-i Mebusan karşısında sorumlu olması ve güven oyu alma mecburiyetinde bulunması, Heyet-i Mebusan'ın birinci ve ikinci başkanlarını doğrudan kendisinin seçmesi, padişahın sahip olduğu hakları ancak Meclis-i Vükelâ aracılığıyla kullanabilme mecburiyeti. Ayrıca antlaşma yapma konusunda yasama organının yetkileri artırıldı, her iki meclisin padişah tarafından davet edilmeden kendiliğinden toplanması sağlandı, yasa önerilerinin doğrudan vekiller tarafından da yapılabilmesi kabul edildi, Şûrâ-yı Devlet yasama erkinden çıkarıldı, padişahın yasaları mutlak veto yetkisi sınırlandırıldı ve meclisin kendisine iade edilen kanunu üçte iki çoğunlukla geri göndermesi durumunda padişahın onaylama zorunluluğu getirildi.

Bu Değişikliklerin Anlamı

1909 değişiklikleri, Osmanlı anayasal düzeninde iktidarın ağırlık merkezini padişahtan meclise/hükümete kaydıran köklü bir dönüşümdü: hükümetin artık padişaha değil meclise karşı sorumlu tutulması ve padişahın mutlak veto yetkisinin sınırlandırılması, parlamenter sisteme daha yakın bir yönetim modeline geçişi simgeliyordu. Ancak bu anayasal ilerlemenin arka planında 31 Mart gibi kanlı bir ayaklanma ve askerî bir müdahale (Hareket Ordusu) yer alması, Türk siyasi tarihinde anayasal reformların çoğu kez askerî/siyasi krizlerin doğrudan bir sonucu olarak geldiği örüntüsünün erken bir örneğidir.

Özet

• 6 Nisan 1909'da gazeteci Hasan Fehmi Bey'in öldürülmesi, gerilimi tırmandırarak 13 Nisan 1909'daki (31 Mart 1325) Avcı Taburları ayaklanmasına zemin hazırladı.
• Mahmud Şevket Paşa'nın Selanik'ten yola çıkardığı Hareket Ordusu (kurmay başkanı Kolağası Mustafa Kemal) 23 Nisan'da İstanbul'un asayişini sağladı.
• Meclis, 31 Mart Olayı'nı teşvik gerekçesiyle Sultan II. Abdülhamid'i tahttan indirdi; yerine V. Mehmed Reşad getirildi.
• Aydın'a göre 21 Ağustos 1909'da Kanun-ı Esasi'de yapılan en köklü değişiklikle hükümet padişaha değil meclise karşı sorumlu hâle geldi ve padişahın mutlak veto yetkisi sınırlandırıldı.
• Bu anayasal ilerleme, askerî bir müdahalenin (Hareket Ordusu) doğrudan sonucu olarak geldi — Türk siyasi tarihinde tekrarlanacak bir örüntünün erken örneği.