I. Dünya Savaşı'nın Sonuçları ve Mondros Ateşkes Antlaşması

Savaşın İtilaf Devletleri Lehine Dönmesi

I. Dünya Savaşı'nın ilk yıllarında Almanya ve müttefikleri bazı cephelerde üstünlüğü ele geçirse de bir süre sonra savaş, ekonomik güç, insan kaynağı ve askerî sanayi bakımından avantajlı olan İtilaf Devletleri'nin lehine döndü; bu dönüşte ABD'nin İtilaf Devletleri bloğuna katılmasının büyük payı vardı. Bolşevik İhtilali'nden sonra Rusların savaş dışı kalması ise bu aşamada savaşın genel seyrini değiştirmedi.

Osmanlı'nın Geri Çekilişi

Osmanlı Devleti, savaş sürecinde Çanakkale ve Kûtül'amâre'de kazandığı büyük zaferlere rağmen 1917'den itibaren İngilizler karşısında geri çekilmek zorunda kaldı. Savaş boyunca Osmanlı ordusu Filistin Cephesi'nde Amman, Şam, Beyrut ve Halep'i; Irak Cephesi'nde Bağdat ve Musul'a kadar olan bölgeleri; Hicaz Cephesi'nde Medine dışında kalan toprakları kaybetti. Avrupa Cephesi'nde İtilaf kuvvetlerinin üstünlük kazanması üzerine Bulgaristan da savaştan çekildi — bu, Osmanlı'nın Almanya ile kara bağlantısının kopması anlamına geliyordu.

Mondros Ateşkes Antlaşması

Hem cephelerdeki yenilgiler hem de Almanya'yla kara bağlantısının kopması nedeniyle Osmanlı Devleti ateşkes istemek zorunda kaldı. 30 Ekim 1918'de Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı. Osmanlı için çok ağır şartlar içeren ve 25 maddeden oluşan bu antlaşmanın özellikle iki maddesi İtilaf Devletleri'nin Osmanlı topraklarını kolayca işgal etmesinin önünü açtı: 7. madde, İtilaf Devletleri'ne güvenliklerini tehdit eden herhangi bir durumla karşılaştıklarında stratejik noktaları işgal etme hakkı tanıyordu; 24. madde ise Vilayet-i Sitte'de (Erzurum, Bitlis, Van, Sivas, Diyarbakır, Elazığ) bir kargaşa durumunda bu şehirlerin işgal edilebileceğini öngörüyordu.

Diğer Merkezi Devletlerin Teslimi ve Paris Barış Konferansı

Osmanlı Devleti'nin ardından 3 Kasım 1918'de Avusturya-Macaristan, 11 Kasım 1918'de de Almanya'nın teslim olmasıyla I. Dünya Savaşı sona erdi. Kalıcı barışı sağlamak amacıyla 18 Ocak 1919'da Paris Barış Konferansı toplandı; görüşmeler, ABD Başkanı Woodrow Wilson'ın savaş devam ederken 8 Ocak 1918'de yayımladığı 14 maddelik bildiri üzerinden yürütüldü, ancak antlaşma maddeleri belirlenirken esas olarak İngiltere ve Fransa'nın çıkarları gözetildi. Konferans sonunda Almanya ile Versailles, Avusturya ile Saint-Germain, Macaristan ile Trianon ve Bulgaristan ile Neuilly barış antlaşmaları imzalandı; uluslararası barışı korumak amacıyla Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam) kuruldu. 10 Ağustos 1920'de Osmanlı Devleti'yle imzalanan Sevr Antlaşması'nda ise Osmanlı topraklarının paylaşım esasları belirlendi.

Savaşın Genel Bilançosu

Dört yıl süren savaş boyunca cephelerdeki çatışmalar, cephe gerisinde yaşanan kitlesel göçler, salgın hastalıklar, açlık ve yoksulluk nedeniyle milyonlarca asker ve sivil hayatını kaybetti. Savaşın sonlarına doğru ortaya çıkan ve tarihteki en ölümcül salgınlardan biri kabul edilen İspanyol gribi, dünya nüfusunun daha da azalmasına yol açtı. Savaş sonrasında uluslararası güç dengeleri değişti, Avrupa'daki siyasi sınırlar yeniden çizildi; Kuzey Afrika ve Orta Doğu'daki bazı bölgelerde manda yönetimine geçildi. Almanya, Osmanlı Devleti ve Avusturya-Macaristan İmparatorluğu toprakları üzerinde yeni devletler kuruldu — yani I. Dünya Savaşı, yalnızca dört büyük imparatorluğun (Osmanlı, Alman, Avusturya-Macaristan, Rus Çarlığı) çöküşüyle değil, bu imparatorlukların enkazı üzerinde onlarca yeni ulus-devletin doğuşuyla sonuçlanan bir dünya düzeni dönüşümü oldu.

Mondros'un Osmanlı Tarihindeki Yeri

Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin fiilen I. Dünya Savaşı'ndan çekilişini belgelese de, 7. ve 24. maddelerin sağladığı geniş işgal yetkisi nedeniyle pratikte bir "ateşkes" değil, Anadolu'nun fiilen paylaşılmasının hukuki zeminini oluşturan bir belge işlevi gördü. Bu nedenle Mondros, Türk tarih yazımında I. Dünya Savaşı'nın bitiş noktası değil, Millî Mücadele sürecinin başlangıç noktası olarak konumlandırılır — Ünite'nin kapsadığı 1908-1918 döneminin bittiği yer, aynı zamanda bir sonraki döneme (Kurtuluş Savaşı) geçişin eşiğidir.

Özet

• Savaş, ABD'nin İtilaf Devletleri'ne katılmasıyla kesin olarak İtilaf lehine döndü; Bolşevik İhtilali sonrası Rusya'nın çekilmesi bu dengeyi değiştirmedi.
• Osmanlı, Çanakkale ve Kûtül'amâre zaferlerine rağmen 1917'den itibaren Filistin/Irak/Hicaz cephelerinde büyük toprak kaybetti; Bulgaristan'ın çekilmesiyle Almanya bağlantısı koptu.
• 30 Ekim 1918 Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 7. ve 24. maddeleri İtilaf Devletleri'ne geniş işgal yetkisi tanıyarak Anadolu'nun fiilen paylaşılmasının zeminini oluşturdu.
• Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919), Wilson'ın 14 maddesi temelinde toplandı ama esasen İngiltere/Fransa çıkarlarını yansıttı; Milletler Cemiyeti kuruldu, Osmanlı'yla 10 Ağustos 1920'de Sevr Antlaşması imzalandı.
• Savaş, İspanyol gribi dâhil milyonlarca can kaybına yol açtı; dört büyük imparatorluğun (Osmanlı, Alman, Avusturya-Macaristan, Rus) çöküşüyle dünya siyasi haritası yeniden çizildi.