Yavuz Sultan Selim Dönemi: Çaldıran Savaşı, Mısır Seferi ve Afrika Faaliyetleri

Safevi Tehdidi ve Şahkulu İsyanı

Akkoyunlu Devleti'nin yıkılmasının ardından İran'da kurulan Safevi Devleti, Anadolu'nun doğusunda Osmanlı ile hâkimiyet mücadelesine girdi. Şiiliği kabul eden bu devlet, Şiilik propagandasıyla Osmanlı sınırlarındaki Türkmenleri kendi tarafına çekmeyi ve hâkimiyet alanını genişletmeyi amaçladı. II. Bayezid'in hüküm sürdüğü 1511'de Şahkulu İsyanı'nın çıkmasına neden olan Safeviler, Osmanlı kuvvetlerinin isyanı bastırmasıyla amaçlarına ulaşamadı. II. Bayezid'in tahttan çekilmesinden sonra 1512'de Yavuz Sultan Selim tahta geçti; Safevilerin Şiilik propagandası ve iç isyan çıkarma çabası devam edince Yavuz Sultan Selim 1514'te Safevi Devleti üzerine sefere çıktı.

Çaldıran Savaşı (1514)

23 Ağustos 1514'te yapılan Çaldıran Savaşı'nda, Osmanlı'nın kullandığı top ve tüfeklere karşı mücadele edemeyen ve sadece süvarilerden oluşan Safevi ordusu büyük bir bozguna uğradı. Osmanlı kuvvetlerinin bölgeden çekilmesinin ardından Safevi Devleti Azerbaycan ve Doğu Anadolu'daki faaliyetlerine devam etti; 1524'te Şah İsmail'in vefatından sonra tahta çıkan oğlu Şah Tahmasb, Anadolu'da Şiilik propagandası yaparak halkı isyana kışkırttı ve Venedik-Avusturya ile ittifak kurdu. Çaldıran sonrasında başta Diyarbekir olmak üzere birçok Doğu Anadolu şehri Osmanlı'ya geçti; böylece Selçuklulardan sonra bozulan Anadolu birliği tekrar ve kalıcı olarak sağlandı. İdris-i Bitlisi'nin gayretleriyle Harput, Meyyafarikin, Bitlis, Hısnıkeyfa, Urfa, Mardin, Cezire ve Rakka'ya kadar Güneydoğu Anadolu ile Musul dolayları Osmanlı idaresine geçti; Tebriz-Halep ve Tebriz-Bursa İpek yolu Osmanlı kontrolüne girdi. Bu zaferden sonra Yavuz Sultan Selim "şah" unvanını kullanmaya başlamış, sikkelere "Sultan Selim Şah" olarak işlenmiştir.

Mısır Seferi ve Memluk Devleti'nin Sonu

Osmanlı Devleti'nin Memluk'a bağlı Dulkadiroğulları Beyliği'ni hâkimiyetine alması ve Memluk'un Safevi ile ittifak kurması, Osmanlı-Memluk ilişkilerini bozdu. Yavuz Sultan Selim büyük bir orduyla Doğu Seferi'ne çıkarak 1516'da Mercidabık ve 1517'de Ridaniye savaşlarıyla Memluk topraklarını hâkimiyeti altına aldı ve Memluk Devleti'ne son verdi. Ridaniye'de yenilen Tuman Bay direnişi sürdürmek istese de yakalanıp idam edildi; Mekke Şerifi kutsal kentlerin anahtarlarını Selim'e göndererek itaatini bildirdi. Suriye, Mısır ve Hicaz Osmanlı egemenliğini tanıdı; imparatorluk artık bir sınır devleti değil bir İslam halifeliği hâline geldi ve Osmanlı sultanları kendilerini tüm İslam dünyasının koruyucusu saymaya başladı — resmî belgelerde "hâdimü'l-Haremeyn" (Mekke ve Medine'nin hizmetçisi) unvanı kullanıldı. Bu fetihle dünyanın en zengin ticaret yolu Osmanlı denetimine geçti, devlet geliri iki katına çıktı ve I. Süleyman'ın (Kanuni) dünya çapındaki fetih planları bu kaynaklarla desteklenebildi.

Afrika'daki Faaliyetler

Mısır'ı hâkimiyeti altına alan Osmanlı, Afrika topraklarına yöneldi; XVI. yüzyılda büyük bir dünya gücü hâline gelen Osmanlılar Kuzey Afrika'nın yanı sıra Doğu ve Orta Afrika'daki hâkimiyet alanlarını genişletti. Garp Ocakları adıyla bilinen Cezayir, Tunus ve Trablusgarp Osmanlı hâkimiyetine girdi. Fas'ta Osmanlı'nın desteklediği Abdülmelik 1576'da Fas sultanı oldu ve 1578'deki Vadiüsseyl Savaşı öncesinde Osmanlı'nın vasalı olduğunu kabul etti. İspanyol ve Portekiz krallıklarının sömürgeci politikasına karşı büyük bir engel teşkil eden Osmanlı, bu bölgelerdeki Müslümanları Katolik zulmünden korumak için faaliyetlerde bulundu. 1581-1582'de bugünkü Mali ve Nijerya sınırları içindeki Bomu, Gao ve Sonray sultanlıkları ile İstanbul arasında ilişki kuruldu; bu, Endülüs Emevi Devleti'nin yıkılmasından sonra dünya Müslümanlarının sığınabileceği tek güç konumundan kaynaklanıyordu. Osmanlı, Kuzey Afrika sahilinde köle pazarına dayanmayan, gıda maddeleri ve dokuma karşılığında yürütülen bir ekonomik ilişki kurmuş; Akdeniz ticaretinin seyrini elinde tutarken Afrika içlerine giden kervan yollarının güvenliğini de sağlamıştır.

Özet

• Çaldıran Savaşı (1514), Osmanlı'nın top-tüfek üstünlüğüyle Safevi süvari ordusunu bozguna uğratmış; bu zaferle Doğu ve Güneydoğu Anadolu kalıcı olarak Osmanlı hâkimiyetine girmiş ve Anadolu siyasi birliği yeniden sağlanmıştır.
• Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517) zaferleriyle Memluk Devleti'ne son verilmesi, Osmanlı'yı bir sınır devletinden İslam dünyasının koruyucusu konumuna (hâdimü'l-Haremeyn) yükseltmiş ve ekonomik gücünü ikiye katlamıştır.
• Mısır'ın fethinden sonra Osmanlı, Garp Ocakları (Cezayir, Tunus, Trablusgarp) ve Sahra-altı Afrika'daki Müslüman sultanlıklarla kurduğu ilişkilerle Avrupa sömürgeciliğine karşı bölgesel bir denge unsuru hâline gelmiştir.