Coğrafi Keşifler ve Avrupa'nın Sömürgecilik Faaliyetleri

Keşiflerin Ekonomik Nedenleri

XV-XVII. yüzyıllarda Osmanlı Devleti ve diğer Müslüman devletlerin İpek ve Baharat gibi önemli ticaret yollarını kontrol etmesi, Avrupa'nın doğu ticaretini zorlaştırıp maliyetleri yükseltmişti. Avrupalılar; karabiber, tarçın, zencefil, karanfil gibi baharatları, misk-amber gibi parfüm hammaddelerini, ipek-pamuklu kumaşları ucuza almak ve Müslüman tüccarların Venediklilerle iş birliğinin önüne geçmek için yeni yollar aradı. Baharat, 15-16. yüzyılda Avrupa'da büyük talep gören, yükte hafif pahada ağır, uzun mesafeli ticarete elverişli bir maldı; bu ticaret Cenova ve Venedik gibi İtalyan şehir devletlerinin yükselişinin ekonomik temellerinden biriydi. Avrupa'nın Asya pazarında geçerli malı azdı, bu yüzden baharatı kıymetli madenlerle satın almak zorundaydı; ancak Avrupa altın madeni bakımından fakirdi ve eski yataklar tükenmişti — bu "altın kıtlığı" hem iç ekonomiyi zorluyor hem deniz aşırı araştırmalar için itici güç oluşturuyordu.

Gemi Teknolojisi ve Portekiz'in Öncülüğü

XV. yüzyıla kadar Avrupalı denizcilerin yön bulma becerisi Müslümanlar kadar gelişmiş değildi. Portekizli gemi yapımcıları, Müslüman coğrafyacılardan öğrendikleri harita bilgisini geliştirerek uzun yolculuklara dayanıklı karavel ve karak tipi gemiler inşa etti; pusula, usturlap, sekstant gibi ölçüm teknolojileri de yeni bölgelerin haritalandırılmasını kolaylaştırdı. Portekiz Prensi Henrique (Denizci Henri) liderliğinde başlayan Afrika seferleri; Müslümanların ticaret yollarını ele geçirmek, değerli madenlere ulaşmak ve Hristiyanlığı yaymak amaçlarıyla 1415'te Ceuta'nın alınmasıyla başladı. Portekizliler 1434'te Bojador Burnu'nu aştı, 1444'te Senegal Nehri'ne ulaşıp altın-köle ticareti bağlantıları kurdu; 1488'de Bartolomeu Dias'ın Ümit Burnu'nu keşfetmesi Hindistan yolu için dönüm noktası oldu. 1498'de Vasco de Gama'nın Ümit Burnu'nu geçerek Kalikut'a ulaşması Portekiz'in baharat ticaretindeki gücünü artırdı; 1500'de Pedro Alvares Cabral Brezilya'yı Portekiz topraklarına kattı, 1511'de Malakka Boğazı, 1554'te Çin ticareti için Makao ele geçirildi. Böylece Portekiz kısa sürede büyük bir sömürge imparatorluğuna dönüştü.

Diğer Avrupa Devletlerinin Sömürgeciliği

Kolomb'un Amerika'yı keşfetmesi sonucu İnka ve Aztek uygarlıkları yıkıldı; bu toprakların altın-gümüş kaynaklarının sömürülmesiyle İspanyol Krallığı Avrupa'nın en büyük ekonomik gücü hâline geldi. Amerika'dan İspanya'ya taşınan gümüş miktarı 1503-1660 arasında toplam 16.887 tona ulaştı; bu miktar 1503-1540'ta 86 ton iken 1591-1600'de 2708 tona kadar yükseldi, ayrıca vergiden kaçırılan kayıt dışı gümüş de hesaba katılmamıştır. Hollanda, bağımsızlığından sonra XVII. yüzyılda Doğu Hindistan Şirketi ile Asya baharat ticaretini ele geçirdi. Fransızlar Amerika, Afrika ve Asya'da koloniler kurarak baharat, şeker kamışı ve kürk ticareti yaptı; İngiltere Hindistan ve Amerika'daki kolonileriyle (Doğu Hindistan Şirketi) ve köle ticaretindeki aktif rolüyle Avrupa ekonomisinin en etkili güçlerinden biri oldu.

Özet

• Osmanlı ve diğer Müslüman devletlerin İpek-Baharat yollarını kontrol etmesi ve Avrupa'daki altın kıtlığı, Avrupalıları yeni deniz yollarına yönelten temel ekonomik itici güç olmuştur.
• Portekiz, Henrique'nin öncülüğünde başlattığı sistematik keşiflerle (Bojador, Ümit Burnu, Vasco de Gama'nın Hindistan yolu) ilk büyük sömürge imparatorluğunu kurmuş, Malakka ve Makao'ya kadar uzanan bir ticaret ağı oluşturmuştur.
• Kolomb'un Amerika'yı keşfiyle İspanya, İnka-Aztek servetlerini sömürerek Avrupa'nın en zengin gücü olmuş; Hollanda, Fransa ve İngiltere de kendi şirketleri (Doğu Hindistan Şirketi gibi) aracılığıyla bu sömürge yarışına katılmıştır.