Topkapı Sarayı ve Divân-ı Hümâyun

Saraydaki Kul Sınıfının Yükselişi

Fatih Sultan Mehmed Döneminde ağırlık kazanan bir uygulama, saraydaki askerî ve idari işlerde kul sınıfından gelen kimselerin görevlendirilmesiydi; güçlü Türk ailelerinden gelen ilmiye-kalemiye mensupları yerine kul sınıfında yetişmiş devlet görevlileri veziriazam oldu. Fatih, veziriazamlarını kullarından seçtiği gibi valiler, tımarlı sipahiler ve vergi tahsildarları dahil idarenin her kademesinde kullarını kullandı. Fatih Kanunnamesi'ne göre emir yazma yetkisi genel işlerde veziriazama, maliyede defterdarlara, davalarda kadıaskerlere verildi. Fatih, kanunun uygulanmasında kendi oğulları için bile ayrıcalık tanımazdı; bu, hükümdarın iradesinin tam uygulanması demekti. Osmanlı toplumu yönetenler (askerî) ve yönetilenler (reaya) olarak ikiye ayrılmış, her sınıfa ait kıyafetler kanun ve fermanlarla belirlenmişti; yönetici sınıfa tahsis edilen dirlik gelirleri toplumsal istikrarı ve mutabakatı sağlamıştır.

Topkapı Sarayı'nın Yapısı

Fatih Sultan Mehmed, Beyazıt'ta bir saray yaptırdıktan sonra ikinci bir saray daha inşa ettirdi; bu Topkapı Sarayı (Saray-ı Cedide/Yeni Saray), XIX. yüzyıla kadar bu isimle anıldı, Beyazıt'taki saraya ise Eski Saray denildi ve burası padişahın cariye ve çocuklarının ikametgâhı oldu. 1459'da yapımına başlanan Topkapı Sarayı 1478'de surlarla çevrilerek tamamlandı. Saray dört ana bölümden oluşur: Birinci avlu (Bab-ı Hümayun'dan girilen, kapıkulularının bulunduğu Alay Meydanı), ikinci avlu/Birun (dış saray; cülus ve bayram merasimlerinin yapıldığı, Kubbealtı'nın bulunduğu bölüm), Bâbüssaâde'den girilen Enderun/iç saray (üçüncü avlu; arz odası, has oda ve iç oğlanlarının eğitim aldığı odalar) ve Harem (Fatih Döneminde seçkin devşirmelerle evlendirilmek üzere yetiştirilen cariyeler için inşa edilmiş, III. Murad Döneminde genişletilerek padişah ailesinin ikametgâhı hâline gelmiştir). Adalet Kulesi'nde Fatih, divan toplantılarını kafesli bir pencereden perde arkasından izlemeye başlamıştır; Kubbealtı ikinci avlunun en önemli yapısı ve divan toplantılarının yapıldığı bölümdür, üst katında divan memurlarının odaları ve defterhane bulunur.

Sarayın İşlevi ve Fatih'in Mimari Yaklaşımı

Saray; devletin yönetim merkezi, eğitim kurumu, padişah ailesinin ikametgâhı olmanın yanında binlerce görevlinin barındığı bir yapılar topluluğuydu. Fatih Sultan Mehmed, sarayı yatay, ordugâh düzeni içinde, padişahın gücünün kapı halkının disipliniyle gösterildiği, törenlerin hiyerarşi içinde sahnelendiği bir alan olarak düzenlemiştir; sultanın gücü tek bir anıtsal yapıya değil, arazinin yatay genişliğinde yayılan kurumsal örgütün göstergesi olan yapılara bağlanmıştır. Devletin merkezi Bursa ve Edirne olduğunda idari işler oradaki saraylardan yürütülmüş, Fatih Döneminde İstanbul ve Topkapı Sarayı devletin merkezi hâline gelmiştir.

Divân-ı Hümâyun'un İşleyişi

Divan toplantıları, Topkapı Sarayı'nın tamamlandığı 1470'lerden sonra ikinci avludaki Kubbealtı'nda yapılmaya başlandı. Fatih Sultan Mehmed Döneminden itibaren sultanlar divan toplantılarına katılmayı bırakıp başkanlığı veziriazamlara devretti; XVII. yüzyılda toplantılar Kubbealtı yerine veziriazamın sarayında yapılmaya başlandı ve İkindi Divanı adını aldı. Divan toplantılarına seyfiye, kalemiye ve ilmiye sınıflarına mensup üst düzey görevliler katılırdı. Dîvân-ı Hümâyunda alınan kararlar nişancı tarafından yazıya aktarılır, veziriazam bu kararları arz odasında sultanın onayına sunar, onaylananlar sancaklara gönderilirdi. Divan toplantıları Fatih Kanunnamesi ile belli esaslara bağlandı; burada sefer öncesi asker/teçhizat ihtiyacı, yabancı elçilerle görüşmeler ve eyaletlerden gelen sorunlar görüşülür, hassa ordusu ve saray masrafları için toplanan gelirler takip edilir, kanunlar uygulanıp idari düzen korunurdu.

Özet

• Fatih Sultan Mehmed Döneminde devlet kadrolarının kul (devşirme) sınıfından seçilmesi, güçlü Türk ailelerinin etkisini kırarak padişah otoritesinin mutlak hâle gelmesini sağlamıştır.
• Topkapı Sarayı, birinci avlu-Birun-Enderun-Harem şeklinde katmanlı bir yapıya sahip olup hem devletin yönetim merkezi hem padişah ailesinin ikametgâhı hem de bir eğitim kurumu işlevi görmüştür.
• Fatih'ten itibaren padişahların divan toplantılarına katılmayı bırakıp Adalet Kulesi'nden perde arkasından izlemesi ve başkanlığı veziriazama devretmesi, Osmanlı yönetiminde sembolik-mutlak padişahlık anlayışının erken bir göstergesidir.