Sömürgecilik ve Atlantik Köle Ticareti

Köle Ticaretinin Başlaması ve Kurumsallaşması

Portekiz'in Batı Afrika'dan getirdiği köleler İspanyol sömürgecilerin iş gücü ihtiyacını karşıladı. Amerika'daki yerli halkları köleleştiren İspanyollar, kötü muamele ve salgın hastalıklar nedeniyle köle nüfusu azalınca Portekizli tüccarlardan köle satın almaya ve kendileri de Afrika-Amerika arası köle taşımacılığına başladı. 1518'de İspanyol Kralı V. Charles, Afrika'dan köle taşınmasını resmileştirerek yasallaştırdı; İspanya'nın getirdiği köleler özellikle Karayipler ve Güney Amerika'daki şeker kamışı çiftliklerinde çalıştırıldı. İspanyollar köle ticaretinin büyük bölümünü asiento adlı bir lisans sistemiyle Portekizli ve Hollandalı tüccarlara devretti. İngiltere 1672'de kurduğu Royal African Company, Hollanda 1621'de West India Company, Fransa ise 1673'te Compagnie du Sénégal aracılığıyla köle ticaretinde etkin rol oynadı; bu devlet destekli şirketler Karayipler ile Kuzey-Güney Amerika'daki sömürgelere iş gücü sağlamak için köle ticaretini organize etti.

Atlantik Köle Ticaretinin Boyutu

XVI. yüzyılda başlayıp XIX. yüzyıl ortalarına kadar süren Atlantik köle ticaretiyle 12-15 milyon Afrikalı zorla Amerika'ya götürülmüştür. Bu insanların yaklaşık %40'ı (4,5-5 milyon kişi) Portekiz sömürgesi Brezilya'ya, 4 milyondan fazlası Jamaika/Barbados/Saint Domingue gibi Karayip adalarına, yaklaşık 500 bini bugünkü ABD topraklarına götürülmüştür; yaklaşık 1 milyon Afrikalı da dünyanın diğer bölgelerinde köle olarak çalıştırılmıştır. Atlantik Okyanusu'nu geçerken kötü koşullar nedeniyle yaklaşık 1,8 milyon insan hayatını kaybetmiştir. Köle toplama kamplarında (Gine Körfezi gibi bölgelerde) yerel liderlerin getirdiği veya kaçırdığı Afrikalılar, şeker/tütün/altın gibi mallar karşılığında Avrupalı tüccarlara satılmış; kölelerin yetersiz beslenme, şiddet ve salgın hastalık altında aylarca bekletildiği bu kamplarda İngiliz, Fransız, Portekizli ve Hollandalı tüccarlar için ayrı alanlar tahsis edilmişti. Güneydoğu Asya, Atlantik ticaretinden uzak ve Hollanda hâkimiyetinde olduğu için bu ticarete dahil olmamış; buradaki yerli halklar Hollanda Doğu Hindistan Şirketi'nce Batavia (bugünkü Jakarta) gibi merkezlerde köleleştirilmiştir.

Köle Ticaretinin Sonu ve Tarihsel Değerlendirme

Köle ticareti XIX. yüzyıl ortalarında büyük ölçüde sona erse de köleliğin tamamen kaldırılması uzun yıllar almış, XX. yüzyılda bile bazı bölgelerde köleliğe benzer sömürü sürmüştür. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 17 Aralık 2007'de aldığı kararla 25 Mart'ı Uluslararası Kölelik ve Transatlantik Köle Ticareti Mağdurlarını Anma Günü ilan etmiştir. Toplam olarak (1501-1900 arası) transatlantik köle ticaretiyle Afrika'dan taşınan insan sayısı yaklaşık 12.521.335 olarak kayıtlıdır; bu ticarette Portekiz (5.848.265) ve İngiltere (3.259.440) en fazla köle taşıyan devletler olmuştur. Bu tarihsel süreç, günümüzde demokrasi ve insan haklarını savunan Avrupa devletlerinin yüzyıllarca sürdürdüğü bu ticaretle zenginleştiği gerçeğiyle önemli bir tarihsel çelişki oluşturmaktadır.

Özet

• Köle ticareti, İspanya'nın 1518'de resmileştirmesiyle başlamış; asiento lisans sistemi ve İngiliz/Hollandalı/Fransız devlet destekli şirketler (Royal African Company, West India Company, Compagnie du Sénégal) aracılığıyla kurumsallaşmıştır.
• Atlantik köle ticaretiyle 12-15 milyon Afrikalı zorla Amerika'ya taşınmış, bunların büyük kısmı (yaklaşık yarısı) Brezilya'ya götürülmüş, yaklaşık 1,8 milyonu yolculuk sırasında hayatını kaybetmiştir.
• Bu insanlık dışı ticaret Avrupa'nın sömürge ekonomilerinin (şeker, tütün) temelini oluştururken, günümüz demokratik Avrupa devletlerinin tarihsel zenginleşmesiyle bugünkü insan hakları söylemi arasında derin bir çelişki barındırmaktadır.