İstanbul İsyanları

Yeniçeri Ocağının Çözülmesi

Yeniçeriler, Avrupa'daki ilk düzenli ve daimî birlikler olarak XVI. yüzyıl ortalarına kadar devrin en güçlü ocaklarından biriydi; doğrudan padişaha bağlı, katı disiplinle eğitilen bu askerler devletin temel dayanaklarından biriydi. Ancak Avrupa'da savaş teknolojisinin gelişip ateşli silahların yaygınlaşması üzerine yeniçeri sayısı artırıldı ve Yeniçeri Ocağı merkezî bir ordu yapısına dönüştürüldü; ulufe ödenen bu askerlerin sürekli artması Osmanlı bütçesini zorladı. XVII. yüzyılda disiplinden uzaklaşan yeniçeriler siyasi-sosyal-ekonomik hayatı belirleyen bir güç hâline geldi; bunun sonucunda başkent İstanbul'da kapıkulu askerlerinin (sipahi, yeniçeri, cebeci, topçu) öncülük ettiği İstanbul İsyanları (Yeniçeri İsyanları) çıktı, bazen esnaf ve halk da bu isyanlara katıldı. Kapıkulu ayaklanmalarının çoğu iktisadi nedenlere dayanıyordu: cülus/sefer bahşişinin verilmemesi veya geç verilmesi, ulufelerin ayarı düşük akçeyle ödenmesi gibi. 1567-1680 arasında yeniçeri sayısındaki büyük artış, Osmanlı maliyesi üzerinde ağır bir yük oluşturdu.

İlk İsyan: Buçuktepe Vakası (1446)

Osmanlı tarihindeki ilk yeniçeri isyanı, 1446'daki Buçuktepe Vakasıydı. 1444'te II. Murad'ın tahtı küçük yaştaki oğlu II. Mehmed'e bırakıp Manisa'ya çekilmesi yönetimde huzursuzluk yarattı; akçenin değerinin düşürülmesinden rahatsız olan yeniçeriler isyan başlattı, ancak asıl neden padişah ile sadrazam arasındaki güç mücadelesiydi. Bunun üzerine II. Murad yeniden tahta çıktı. Kapıkulu askerleri sonraki dönemlerde de şehzadelerin taht kavgalarında etkin rol oynadı; ancak iyi yetiştirilen, hâkim karakterli padişahlar döneminde bu isyanlar merkezî yönetim için ciddi tehdit oluşturmadı.

Beylerbeyi Vakası (III. Murad Dönemi)

Sultan III. Murad (1574-1595) Döneminde sikkelerdeki altın-gümüş oranının düşürülmesi (tağşiş) nedeniyle kapıkulu askerleri isyan etti; esnafın düşük ayarlı akçeleri kabul etmemesine öfkelenen yeniçeriler Topkapı Sarayı önüne gelip sorumlu gördükleri Rumeli beylerbeyi ve başdefterdarın idamını istedi. III. Murad önce direndi, ancak kan dökülmemesi için isyancıların talebini kabul etti. "Beylerbeyi Vakası" olarak bilinen bu isyan, kapıkulu askerlerinin devlet üzerindeki baskın etkisini gösterir.

II. Osman'ın (Genç Osman) Katli (1622)

1618'de genç yaşta tahta çıkan II. Osman'ın ulemaya yönelik düzenlemeleri ve askerleri disipline etme çabası kapıkulu askerlerini rahatsız etti. 1621'deki Lehistan Seferi'nde yeniçerilerin yeterince gayret göstermemesi nedeniyle Hotin Kalesi fethedilemeyince II. Osman, Yeniçeri Ocağını kaldırıp yeni bir ordu kurmaya karar verdi. Askerler arasında II. Osman'ın hacca gitme bahanesiyle Anadolu'ya geçip yeni bir askerî güç kurma ve başkenti taşıma planı yaptığı iddiası yayılınca yeniçeriler ve kapıkulu sipahileri birleşip isyan çıkardı; sarayı basan isyancılar I. Mustafa'yı padişah ilan edip Genç Osman'ı Yedikule zindanlarına hapsettikten sonra katletti.

IV. Murad ve IV. Mehmed Dönemi İsyanları

Genç Osman'ın katlinden sonra tahta çıkan IV. Murad'ın saltanatının ilk yıllarında annesi Turhan Valide Sultan ile saray ağaları iktidarı ele geçirdi; yeniçeriler saraya girip padişaha yakın on yedi devlet adamının idamını istedi ve IV. Murad olayların büyümemesi için bu isteği kabul etmek zorunda kaldı, ancak sonra sert tedbirlerle yeniçerileri bastırıp merkezî otoriteyi yeniden tesis etti. Altı buçuk yaşında tahta çıkan IV. Mehmed (Avcı Mehmed)'in ilk saltanat yıllarında iktidar annesi Kösem Sultan'ın elindeydi; bu dönemde yeniçeriler iki kez ayaklandı. Devletin mali kriz içinde olması ve düşük ayarlı akçeler nedeniyle maaşların ödenememesi üzerine yeniçeriler ve sipahiler birleşip otuz kişinin idamını talep etti; IV. Mehmed, kendisine iletilen listedeki devlet görevlilerini idam ettirdi. İdam edilenlerin Sultan Ahmet Meydanı'ndaki çınar ağacına asılarak teşhir edilmesi nedeniyle bu olay Çınar Vakası (Vaka-yı Vakvakiye) olarak anıldı.

Özet

• İstanbul İsyanları, temelde ekonomik nedenlere (tağşiş, ulufe ödemelerinin gecikmesi) dayanan ve kapıkulu askerlerinin (özellikle yeniçerilerin) devlet üzerindeki baskın gücünü gösteren ayaklanmalardır.
• Beylerbeyi Vakası (III. Murad) ve Çınar Vakası (IV. Mehmed) gibi olaylarda padişahlar, isyancıların istediği üst düzey devlet görevlilerinin idamını kabul etmek zorunda kalmıştır.
• Genç Osman'ın 1622'de yeniçeriler tarafından katledilmesi, Osmanlı tarihinde bir padişahın kendi askerleri tarafından öldürüldüğü ilk örnek olup merkezi otoritenin XVII. yüzyılda ne denli zayıfladığını gösterir.