Rönesans ve Reform Hareketleri

Rönesans'ın Ortaya Çıkışı

Rönesans; "uyanış, diriliş" anlamına gelen, XV-XVI. yüzyıllarda Batı Avrupa'nın Antik Yunan ve Roma kültürlerine dayanarak bilim, sanat ve felsefede önemli gelişmeler yaşadığı dönemdir. Hayatın merkezine insanı koyan hümanizm akımı Rönesans'ı şekillendiren en önemli unsurdu; bu dönemde Katolik Kilisesi'nin baskılarına karşı itirazlar yükseldi, doğru bilginin kaynağının akıl olduğunu savunan rasyonalizm de etkili oldu. Doğu-Batı ticari hareketliliği, Venedik/Cenova/Floransa gibi İtalyan şehir devletlerinin zenginleşmesini sağladı. XIV. yüzyılda Floransa'da Giotto di Bondone ve Dante Alighieri bu hareketin öncülüğünü yaptı; Floransalı Medici sülalesi Michelangelo, Donatello, Leonardo da Vinci, Botticelli gibi sanatçıları destekledi ve sonradan Galileo'yu da Papalığın zulmünden korudu. Rönesans sanatı, insanüstü dinsellik yerine dinle bütünleşen doğa ve idealize insan anlayışına dayanıyordu; Klasik Antikite'ye (Eski Roma-Yunan) duyulan ilgiyle şekillendi. Raffaello'nun "Atina Okulu" freskinde Platon ve Aristoteles'in yanında Aristoteles'i açıklayan Müslüman düşünür İbni Rüşd'ün de betimlenmesi, Rönesans'ın İslam düşüncesiyle bağını gösterir.

Rönesans'a İslam Medeniyetinin Etkisi ve Matbaa

Rönesans'ın başlamasında İslam medeniyetindeki bilimsel-teknolojik gelişmelerin Avrupa'ya aktarılması etkili oldu; Müslümanların Sicilya-Endülüs'e girmesi ve Haçlı Seferleri süreci İslam dünyasıyla doğrudan ilişki kurulmasını sağladı — 15. yüzyıl İtalya'sında değer verilen klasik metinler İslam dünyasında 7. yüzyıldan beri biliniyordu, 12. yüzyılda Avrupa Aristoteles'e Arapça tercümeler sayesinde ulaştı. 1450'de Johannes Gutenberg'in Mainz'da geliştirdiği matbaa, Rönesans kültürünün yayılmasını sağladı; hareketli harf baskı sistemi kitap basımında çığır açtı, 1500'e kadar Avrupa'da 250'den fazla matbaada 27 bin baskıyla yaklaşık 13 milyon kitap basıldı. Okumanın kilise mensuplarının tekelinden çıkıp topluma yayılması özgür düşüncenin gelişmesini ve bilimsel araştırmaların çeşitlenmesini sağladı; gözlemsel astronomi 15. yüzyılda denizcilik ihtiyaçları ve takvim reformu nedeniyle canlanmış, bu birikim Nicolas Copernicus'un çalışmalarına zemin hazırlamıştır.

Machiavelli ve Mutlak Monarşiler

Hümanizmin etkisiyle Batı Avrupa'daki feodal yapılar yıkılıp yerini mutlak monarşilere bıraktı; feodal ekonomik düzenin yeniliklere kapalı olması bu değişimin başlıca nedeniydi. Avrupalı tüccarlar, faaliyetlerini güvenli sürdürmek için merkezî yönetime dayanan mutlak monarşileri destekledi. Medici ailesinin desteklediği Floransalı düşünür Niccolo Machiavelli, Prens adlı eserinde yöneticilerin siyaset yaparken bütün araçları kullanabileceğini, siyasetin din ve ahlaktan ayrı tutulması gerektiğini savundu; ona göre siyasi birlik için güçlü bir hükümdar şarttı.

Reform Hareketi

Katolik Kilisesi'nin sosyal-siyasi-ekonomik alandaki baskısından duyulan rahatsızlık Reform hareketlerini başlattı. 1517'de Alman keşiş Martin Luther, Wittenberg Şatosu'ndaki kilise kapısına doksan beş maddelik bir bildiri asarak Reform'u başlattı; Luther, günahların endüljans (Ablassbrief) belgesiyle para karşılığı affedilemeyeceğini, bunun sadece Tanrı'nın yetkisinde olduğunu savundu. Birçok Alman prensi (başta Saksonya Prensi Frederick) siyasi amaçlarla Luther'e destek verdi; Kutsal Roma-Germen İmparatoru ile prenslikler arasındaki mücadele 1555 Augsburg Barışıyla sona erdi ve Almanya'da Protestanlık resmen tanındı. Almanya-İskandinavya'da Lutheryenizm, İskoçya/İsviçre/Fransa/Hollanda'da Kalvenizm yayıldı, İngiltere'de Anglikan Kilisesi kuruldu. Bohemya'daki Protestan soyluların isyanıyla başlayan Otuz Yıl Savaşı (1618-1648) tüm Avrupa'yı etkiledi; savaş 24 Ekim 1648 Westphalia Antlaşmasıyla sona erdi ve Avrupa devletlerinin egemenlik haklarının dinî otoriteden bağımsız belirlenmesi kararlaştırıldı. Reform savaşları genellikle Protestanların yenilgisiyle sonuçlanmış, başlangıçta Güney Almanya/Polonya/Çek toprakları/Macaristan/Fransa/İtalya'da başarılı olan hareket Katolik Kilisesi'nin askerî-siyasi gücüyle geriletilmiştir; Fransa'daki din savaşları (1562-1598) iç mesele sayılırken Otuz Yıl Savaşları geniş çaplı bir Avrupa savaşına dönüşmüştür.

Özet

• Rönesans, hümanizm ve rasyonalizm akımlarıyla İtalyan şehir devletlerinde (Floransa, Medici ailesi öncülüğünde) başlamış; İslam medeniyetinden aktarılan bilimsel birikim ve Gutenberg'in matbaası bu kültürün Avrupa'ya yayılmasını hızlandırmıştır.
• Machiavelli'nin Prens adlı eserinde savunduğu güçlü hükümdar fikri, feodal yapıların çözülüp mutlak monarşilerin yükselmesine zemin hazırlamıştır.
• Martin Luther'in 1517'de başlattığı Reform hareketi, Augsburg Barışı (1555) ve Otuz Yıl Savaşları sonrası Westphalia Antlaşması (1648) ile Avrupa'da hem dinî hem siyasi haritayı kalıcı biçimde değiştirmiş, devlet egemenliğini kilise otoritesinden bağımsızlaştırmıştır.