Osmanlı Sanatında Padişah Portreleri, Mimari Eserler ve Musiki (Itri)

Fatih Sultan Mehmed'in Portreleri

Minyatür sanatının ana konularından biri padişah portreleridir. Fatih Sultan Mehmed, İstanbul'u fethettikten sonra Avrupalı sanatçıları saraya davet edip kendi portresini çizdirmiştir. Nakkaş Sinan Bey'e atfedilen "Gül Koklayan Fatih Sultan Mehmet Han" tablosunda Fatih, Türkistan'a özgü bağdaş kurma pozisyonunda, sağ elinde gül koklarken tasvir edilmiştir; sağ baş parmağındaki zihgirin (okçulukta parmağı koruyan alet) ucunun yukarı bakması barışı simgeler, gül ise İslam geleneğinde Hz. Muhammed'e duyulan sevgiyi, sol elindeki beyaz mendil ise aşk ve sevgiyi ifade eder. 1549'da Paolo Giovio'nun yazdığı eserde ressam Tobias Stimmer de Fatih'i elinde gülle tasvir etmiştir; 1586 tarihli Speculum Romanae Magnificentiae adlı eserdeki on üç Osmanlı padişahı portresinden Fatih'inki, diğer padişahlar askerî araçlarla veya yalın resmedilirken, elinde gülle betimlenmiştir. XV-XIX. yüzyıllar arasında pek çok sanatçı Fatih'i gül koklarken tasvir etmeye devam etmiştir.

Külliye ve Mimari Eserler

Ayşe Hafsa Sultan Külliyesi (Manisa), Kanuni Sultan Süleyman'ın annesi tarafından 1522'de yaptırılmış; cami, imaret, darüşşifa, medrese, hamam, hankâh ve sıbyan mektebinden oluşan geniş bir alana yayılmıştır — darüşşifa binası bugün Manisa Celal Bayar Üniversitesi Tıp Tarihi Müzesi olarak hizmet vermektedir. Saraybosna Saat Kulesi (Bosna Hersek), Gazi Hüsrev Bey Külliyesi (cami, medrese, türbe, bedesten, hankâh, han, hamam) içinde XVI-XVII. yüzyılda inşa edilmiş, XIX. yüzyılda üst kısmı yenilenip İngiliz yapımı bir saat takılmıştır. Zeyrek Çinili Hamam (Fatih/İstanbul), Kaptan-ı deryâ Barbaros Hayrettin Paşa tarafından Mimar Sinan'a yaptırılmış, iç duvarları İznik çinileriyle kaplı, kadın-erkek bölümlü çifte hamam olarak hâlâ kullanılmaktadır. Sitti Hatun Sıbyan Mektebi (Bursa), Kara Timurtaş Paşaoğlu Oruç Bey'in kızı Sitti Nefise Hatun tarafından 1459'da yaptırılmış, 1962'de aslına uygun yeniden inşa edilerek günümüzde bir kent parkı içinde yer almaktadır. Bu eserler, Osmanlı külliye geleneğinin sürekliliğini ve mimari eserlerin zaman içinde farklı işlevlere (müze, kent parkı) dönüştürülerek korunduğunu gösterir.

Itri ve Osmanlı Musikisi

Buhurizade Mustafa Efendi (Itri), doğum tarihi kaynaklarda 1640 olarak kayıtlı, klasik Türk müziğinin kurucusu kabul edilen bir bestecidir; peşrev, saz semaisi, kâr, beste ve ilahi başta olmak üzere Türk müziğinin hemen her formunda eser vermiştir. En yaygın bilinen eseri Segâh Bayram Tekbiridir; Bayram namazlarında, Kurban Bayramı'nda kurban kesilirken, Mevlid merasimlerinde ve cenazelerde okunan bu eser, "Allahuekber" sözüyle başlayan tek cümlelik bir bestedir ve Türkiye dışındaki İslam toplumlarında da okunmaktadır. Itri'nin Segâh makamı dizisinden birkaç sesle oluşturduğu bu tekbir, yaşadığı dönemden günümüze nesilden nesile aktarılmıştır. Itri'nin önemi, T.C. Merkez Bankası'nın 17 Temmuz 2017'de dolaşıma soktuğu 100 Türk lirasının arka yüzüne portresinin basılmasıyla da resmen tanınmıştır.

Özet

• Fatih Sultan Mehmed'in Avrupalı ve Osmanlı sanatçılarca "gül koklarken" tasvir edilen portreleri, hem barış hem Hz. Muhammed sevgisini simgeleyen kodlanmış bir ikonografiye sahiptir ve yüzyıllar boyunca tekrarlanmıştır.
• Ayşe Hafsa Sultan Külliyesi, Saraybosna Saat Kulesi, Zeyrek Çinili Hamam ve Sitti Hatun Sıbyan Mektebi gibi eserler, Osmanlı külliye kültürünün Anadolu'dan Balkanlara uzanan coğrafi yaygınlığını ve bu eserlerin günümüzde müze/park gibi yeni işlevlerle korunduğunu göstermektedir.
• Itri'nin Segâh Bayram Tekbiri, klasik Türk müziğinin en kalıcı eserlerinden biri olarak günümüzde dünya çapında Müslüman topluluklarca hâlâ icra edilmekte, bu miras 100 TL'lik banknotla da resmen onurlandırılmaktadır.