II. Bayezid Dönemi: Cem Sultan Meselesi ve Endülüs Müslümanlarının Kurtarılması

Cem Sultan Meselesi

Fatih Sultan Mehmed Han'ın 1481'de vefatından sonra tahta çıkan II. Bayezid, hükümdarlığının ilk yıllarında kardeşi Cem Sultan'a karşı taht mücadelesi vermek zorunda kaldı. Yenişehir Savaşı'nda (1482) yenilen Cem Sultan, önce Memluk Devleti'ne sığındı, ardından Anadolu'ya dönüp yeniden mücadeleye girişti; bu mücadeleden de yenilgiyle çıkınca Rodos şövalyelerinin himayesine girdi. Cem Sultan'ın Rodos'tan Fransa'ya, oradan da Roma'ya nakledilip papaya teslim edilmesi Osmanlı Devleti'ni siyasi açıdan zor duruma düşürdü; Cem Sultan'ın vefatından sonra Osmanlılar Avrupa devletlerine karşı yürüttükleri aktif siyaseti daha rahat sürdürebildi.

Osmanlı-Memluk Gerginliği ve Boğdan Seferi

Fatih Sultan Mehmed Döneminde bozulan Osmanlı-Memluk ilişkileri, II. Bayezid Döneminde 1485'te başlayan altı yıllık bir savaşa dönüştü; Dulkadiroğlu ve Ramazanoğlu topraklarında yürütülen bu mücadelede Osmanlı Devleti istediği amaca ulaşamadı. II. Bayezid'in bizzat katıldığı Boğdan Seferiyle 1484'te Kili ve Akkirman kaleleri fethedildi, Boğdan voyvodası yıllık vergiye bağlanarak Kırım'a karadan ulaşım sağlandı. Venediklilere karşı sürdürülen mücadeleler sonucunda Osmanlılar Modon ve Koron limanlarını ele geçirdi. Bu dönemde Osmanlı Devleti bir yandan Macaristan'la karşılıklı akınlarla mücadeleye devam ederken bir yandan da İspanya (Endülüs) ile ilk diplomatik ilişkilerini başlattı.

Endülüs'te Müslümanların Durumu

756'da kurulan Endülüs Emevi Devleti'nin iç karışıklıklar nedeniyle 1031'de dağılıp küçük devletlere bölünmesinden sonra Endülüs'teki Müslümanlar eski güçlerini kaybetmiş, bu durumdan yararlanan Hristiyan devletler topraklarını genişletmişti. 1469'da Kastilya tahtının vârisi Isabella ile Aragon tahtının vârisi Fernando'nun evlenmesi, iki krallığın birleşmesine ve Hristiyan olmayanlara zulmeden bir İspanya'nın kurulmasına yol açtı. Kurulan engizisyon mahkemelerinde Müslümanlara ve Yahudilere ya Hristiyan olmaları ya da ülkeyi terk etmeleri konusunda büyük baskı yapıldı; bu süreçte Müslümanlar ve Yahudiler işkencelerle katledildi ve sürüldü. Endülüs'teki son İslam devleti olan Benî Ahmer Devleti, 1492'de Gırnata'nın İspanyollarca ele geçirilmesiyle sona erdi; Gırnata kuşatması sırasında Benî Ahmer yönetimi Osmanlı ve Memluk devletlerinden yardım istedi. İspanya'da kalan Müslümanlar ve zorla Hristiyanlaştırılıp gizlice İslami geleneklerini sürdüren Moriskolar, bir asrı aşkın süre büyük sıkıntılar yaşayıp sonunda ülkeden çıkarıldı.

Osmanlı'nın Yardımı

II. Bayezid Döneminde Osmanlı Devleti; Memluklularla savaşması, Cem Sultan meselesiyle uğraşması ve yeterince güçlü bir donanmaya sahip olmaması nedeniyle Benî Ahmer Devleti'ne doğrudan askerî yardım gönderemedi. Ancak hem II. Bayezid hem Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde İspanya'daki binlerce Müslüman gemilerle Kuzey Afrika'ya taşındı; Osmanlılar yalnızca Müslümanlara değil zulüm altındaki Yahudilere de yardım etti — 1492'de İspanya'dan sürülen yaklaşık yüz bin Yahudi, II. Bayezid'in izniyle Osmanlı ülkesine kabul edilip İstanbul, Selanik ve Rumeli şehirlerine yerleştirildi. Gırnata Müslümanları İspanyol boyunduruğuna girip Kuzey Afrika istila tehlikesiyle karşılaşınca, Doğu Akdeniz'de faaliyet gösteren Türk korsanları (bunlardan Kemal Reis 1494'te resmen Osmanlı donanma hizmetine alındı) faaliyetlerini Batı Akdeniz'e taşıdı; Kemal Reis'in getirdiği yeniliklerle Osmanlı donanması ileride görülecek büyük başarılarının temelini attı. Donanmaya özel ilgi gösteren II. Bayezid'in en önemli başarılarından biri, Osmanlı Devleti'ni hâkim bir deniz devleti konumuna getirmesidir. Osmanlılar, II. Selim ve I. Ahmed dönemlerinde de Endülüs'te zulüm altındaki Müslümanlara yardım için çeşitli girişimlerde bulunmuştur.

Özet

• II. Bayezid Dönemi, kardeşi Cem Sultan'la yaşanan taht mücadelesi ve onun Avrupa'ya kaçışının yarattığı siyasi baskı ile şekillenmiş; Cem Sultan'ın ölümünden sonra Osmanlı dış politikada daha rahat hareket edebilmiştir.
• Endülüs'te Kastilya-Aragon birleşmesi ve engizisyon mahkemeleri sonucunda Müslümanlar ve Yahudiler ağır zulme uğramış, 1492'de Gırnata'nın düşmesiyle Endülüs İslam hâkimiyeti tamamen sona ermiştir.
• Osmanlı Devleti doğrudan askerî yardım gönderemese de İspanya'daki Müslüman ve Yahudileri gemilerle Osmanlı topraklarına taşımış; bu süreçte Kemal Reis'in donanmaya katılması Osmanlı deniz gücünün gelişiminde dönüm noktası olmuştur.