Kapitülasyonlar ve Preveze Deniz Savaşı

Kapitülasyon Geleneğinin Başlangıcı

Osmanlı Devleti, kuruluşundan itibaren önemli ticaret yollarını denetim altına almak için çeşitli politikalar izledi; siyasi, askerî ve ekonomik açıdan güçlenmek amacıyla diğer devletlerle ticari anlaşmalar yaparak onlara kapitülasyonlar (bir devletin yabancı tüccarlara tanıdığı hak ve imtiyazları hükme bağlayan anlaşmalar) verdi. Osmanlı'nın ilk kapitülasyonu 1352'de Orhan Gazi Döneminde Cenevizlilere verildi; bu hem ticari fayda sağladı hem Venediklilere karşı önemli bir müttefik kazandırdı. Osmanlılar, çatışma olmadığı dönemlerde Venediklilere ve Floransalılara da kapitülasyon vererek Akdeniz ticaretini canlı tuttu. 1365'te Osmanlı himayesine giren Dubrovnik Cumhuriyeti de kendi topraklarında ticaret hakkı tanınan devletlerden biriydi; coğrafi konumu Adriyatik ve Asya-Avrupa ticaretinde stratejik önem taşıyordu.

Kapitülasyonların Genişlemesi

Fatih Sultan Mehmed Döneminde 1463-1479 arasındaki Osmanlı-Venedik Savaşları sonrasında Venedik'e tanınan imtiyazlar genişletildi; bu anlaşma II. Bayezid Döneminde yenilenerek Venedik'e Kefe ve Trabzon limanlarında ticaret hakkı da verildi. Fatih Döneminde Floransa ve Napoli'ye de kapitülasyon verildi. Yavuz Sultan Selim, 1517'de Memluk sultanlarının Venedik'e verdiği kapitülasyonları yeniledi ve Fransız/Katalanların imtiyazlarını sürdürdü. Kanuni Döneminde Venedik'in kapitülasyonları yenilendi, ancak Kefe ve Karadeniz'deki ticaret imtiyazı ellerinden alındı; Habsburglara karşı Fransızlarla yakınlaşma, daha kapsamlı imtiyaz verilmesini gündeme getirse de bu Kanuni döneminde gerçekleşmedi. İlk gerçek Fransız-Osmanlı kapitülasyon anlaşması 18 Ekim 1569'da imzalandı; bu anlaşmalarla önceleri sadece Venedik'e verilen imparatorluk çapında geçerli ticari ayrıcalıklar ilk kez batılı bir krallığa verildi ve sonraki İngiltere (1580) ile Hollanda (1612) anlaşmalarına örnek oluşturdu.

Preveze Deniz Savaşı (1538)

Osmanlı, XVI. yüzyılda Habsburglarla Orta Avrupa'nın yanı sıra Akdeniz hâkimiyeti için de mücadele etti. Barbaros Hayrettin Paşa'nın Ege, Kuzey Afrika kıyıları ve Batı Akdeniz'deki başarılı faaliyetleri Habsburgları, Papalığı ve Venedik'i endişelendirdi. Osmanlı deniz gücünü azaltmak isteyen İspanya, Papalık, Venedik, Portekiz, Malta ve Cenova büyük bir donanmayla harekete geçti; Andrea Doria komutasındaki müttefik donanması 7 Eylül 1538'de Preveze Kalesi'ni kuşattı. 28 Eylül'de Preveze açıklarında yapılan deniz savaşında Osmanlı donanması büyük bir zafer kazandı. Bu zaferde Türk denizcilerinin mücadelesi ve Barbaros Hayrettin Paşa'nın taktikleri kadar Osmanlı donanmasının manevra kabiliyeti yüksek kadırgalarının müttefik donanmanın kalyonlarına ve Osmanlı toplarının daha uzun menziline sahip olması da etkili oldu.

Preveze, Hristiyan dünyasının Akdeniz'deki hâkimiyetini kesin biçimde kaybettiği bir dönüm noktası oldu; o zamana kadar esas olarak bir kara devleti olan Osmanlılar tam anlamıyla deniz siyasetinin içine girdi. Preveze'den sonra müttefik Avrupa devletleri ancak İnebahtı'da (1571) Osmanlı'ya karşı çıkabildi; ancak Preveze'nin sonuçları bir asrın üçte birini Osmanlı lehine etkilerken İnebahtı yenilgisinin ertesi yılı Osmanlı yeni bir donanma çıkarmış, karşısına savaşacak bir donanma bile bulunamamıştı.

Özet

• Osmanlı kapitülasyon geleneği 1352'de Cenevizlilerle başlamış, zamanla Venedik, Floransa, Napoli ve nihayet 1569'da Fransa'ya (ardından İngiltere ve Hollanda'ya) verilen imtiyazlarla Osmanlı'nın Avrupa devletleriyle ticari-diplomatik ilişkilerinin temel aracı hâline gelmiştir.
• Barbaros Hayrettin Paşa'nın Akdeniz'deki başarıları, beş büyük Hristiyan devletin ortak donanma kurmasına yol açmış; 1538 Preveze zaferi Osmanlı'yı kadırga üstünlüğü ve top menziliyle Akdeniz'in en güçlü deniz gücü hâline getirmiştir.
• Preveze zaferi, Osmanlı'yı bir kara devletinden tam bir deniz gücüne dönüştüren dönüm noktası olmuş; bu üstünlük 1571 İnebahtı yenilgisine rağmen bir asrın üçte biri boyunca Osmanlı lehine sürmüştür.