İsyanlara Karşı Islahat Girişimleri

Layiha ve Risaleler

XVI. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı'nın kurumsal çözülmesine çözüm arayan ulema ve devlet adamları, siyasetname niteliğinde layiha veya risale adlı raporlar yazdı; bu raporlarda siyasi, idari, mali ve askerî sorunların ıslahı için öneriler sunuldu. Koçi Bey'in IV. Murad ve I. İbrahim'e sunduğu Koçi Bey Risalesi ile Kâtip Çelebi'nin layihası bu türün en önemli örnekleriydi. Koçi Bey'e göre asker çokluğu fayda vermez, az ve itaatli asker gerekir; zeamet ve tımarın layık olanlara dağıtılması, rüşvetin kaldırılması ve enderun-birun halkının saltanat işine karışmaması gerektiğini savundu. Kâtip Çelebi ise çözümün dirayetli bir yönetici, adil bir devlet anlayışı ve ordunun tecrübeli kişilerinin birleşmesiyle mümkün olacağını belirtti. Sadrazam Lütfi Paşa, Âsafnâme adlı eserinde devletin haksız kazançtan sakınması, dürüst devlet adamlarının hafif kabahatlerle azledilmemesi, ordudaki asker sayısının sınırlı tutulması ve reayanın yönetici sınıfa müdahale etmemesi gerektiğini yazdı. Gelibolulu Mustafa Âli ise devletteki sarsıntının nedenini rüşvet ve iltimasın yaygınlaşması, liyakatsiz atamalar olarak açıkladı; vezirlerin de hükümdarlarca düzenli denetlenmesi gerektiğini savundu.

XVII. Yüzyıldaki Islahatçı Padişahlar ve Devlet Adamları

I. Ahmed (1603-1617), padişahın vefatında hanedanın en yaşlı-olgun üyesinin tahta çıkması esasına dayalı ekber ve erşed sistemini başlattı. II. Osman (Genç Osman, 1618-1622), haremden evlenme geleneğine son verip şeyhülislamın kızıyla nikâhlandı; ulemanın etkisini azaltma girişimleri ve Yeniçeri Ocağını kaldırma planı, yeniçeri isyanıyla tahttan indirilip katledilmesine yol açtı. IV. Murad Han (Bağdat Fatihi, 1623-1640), kapıkulu asker sayısını azalttı, tımarları liyakat sahiplerine verdi, bozahane/kahvehane/meyhaneleri kapatıp içki-tütün içilmesini yasakladı. IV. Mehmed (Avcı Mehmed, 1648-1687) küçük yaşta tahta çıktığı için ilk yıllarda devleti valide sultanlar ve devlet adamları yönetti; bu dönemde Tarhuncu Ahmed Paşa sadrazam olarak hazine gelir-giderini hesaplayıp mali sistemi yeniden yapılandırdı, devletin gelirleriyle harcamaların karşılanamayacağını tespit eden bir rapor yazdı.

Köprülüler Dönemi

Köprülü Mehmed Paşa, IV. Mehmed'in sadrazamlık teklifini kendisine geniş yetki tanınması, atamalara müdahale edilmemesi ve hakkındaki iftiraların dikkate alınmaması koşullarıyla kabul etti; döneminde kapıkulu askerlerini disipline aldı, maliyeyi düzenledi ve Çanakkale Boğazı'ndaki Venedik ablukasını kaldırdı. Ölümünden sonra sadrazam olan oğlu Köprülü Fazıl Ahmed Paşa da kapıkulu ordusu ve tımarlı sipahilerle ilgili düzenlemeler yaptı, orduyu güçlendirerek uzun süren Girit Kuşatması'nı tamamladı ve Avusturya seferinde Uyvar Kalesi'ni fethetti. Köprülüler Dönemindeki (1656-1683) askerî ve mali ıslahatlar merkezî otoriteyi güçlendirip Osmanlı'nın itibarını artırdı. Ancak genel olarak XVII. yüzyıl ıslahatları, isyanların köklü nedenlerine dair yeterli analiz yapılmaması ve kalıcı mali önlemler alınmaması nedeniyle padişahın tahtta kaldığı süreyle sınırlı kalmış, kalıcı sonuç vermemiştir.

Özet

• Koçi Bey, Kâtip Çelebi, Lütfi Paşa ve Gelibolulu Mustafa Âli gibi devlet adamları, layiha/risale türündeki eserlerinde rüşvetin kaldırılması, liyakatli atama ve sınırlı asker sayısı gibi ortak çözüm önerileri sunmuştur.
• XVII. yüzyılda I. Ahmed'in ekber-erşed sistemi, IV. Murad'ın sert disiplin tedbirleri ve Tarhuncu Ahmed Paşa'nın mali reform girişimi, merkezi otoriteyi yeniden güçlendirmeye yönelik somut adımlar olmuştur.
• Köprülü Mehmed Paşa ve oğlu Fazıl Ahmed Paşa'nın sadrazamlıkları (1656-1683), geniş yetkiyle yürüttükleri askerî-mali ıslahatlarla Girit'in fethi ve Uyvar Kalesi gibi başarılar sağlamış olsa da bu ıslahatların çoğu padişah/sadrazamın görev süresiyle sınırlı kalıp kalıcı bir çözüm oluşturamamıştır.