Osmanlı Klasik Döneminde Bilim İnsanları: Akşemseddin, Matrakçı Nasuh ve Piri Reis

Osmanlı Biliminin Genel Çerçevesi

Osmanlı Devleti'nde âlimler ve bilim insanları hükümdarlar tarafından desteklenip korunmuş, Müslüman âlimlerin matematik, astronomi, tıp, coğrafya, edebiyat ve müzik alanındaki eserleri Türkçeye tercüme edilmiştir. Ali Kuşçu astronomi ve matematik, Mimar Sinan mimarlık, Piri Reis coğrafya, Buhurizade Mustafa Itri edebiyat/hat/müzik, Kâtip Çelebi coğrafya/astronomi/tarih/felsefe, Evliya Çelebi tarih/coğrafya, Matrakçı Nasuh tarih/matematik/nakkaşlık, Nabi ise edebiyat alanında önemli eserler vermiştir. Osmanlı bilim insanları önceki Türk-İslam devletlerinden ve çevre topluluklardan etkilenmekle birlikte kendilerine özgü bir bilimsel yaklaşım ortaya koymuştur. Tıp alanında Akşemseddin ve Sabuncuoğlu Şerefeddin önemli eserler vermiş; astronom Takıyyüddin er-Râsıd, Galata Kulesi'nde başladığı gözlemleri 1577'den itibaren III. Murad'ın izniyle Tophane sırtlarında kurduğu rasathanede sürdürmüş, II. Selim tarafından müneccimbaşılığa tayin edilmiştir.

Akşemseddin (1390-1459)

Asıl adı Şemseddin Muhammed b. Hamza olan Akşemseddin, 1390'da Şam'da doğmuş, yedi yaşında babasıyla Anadolu'ya (Amasya'ya bağlı Kavak) yerleşmiştir. Kur'an'ı ezberleyip dinî tahsil aldıktan sonra Osmancık Medresesi'ne müderris olmuş, iyi bir tıp eğitimi de almıştır. Hacı Bayram Veli'ye bağlanıp kısa zamanda hilafet almış, ardından Beypazarı ve Göynük'te mescit-değirmen yaptırarak halkı irşat etmiştir; Hacı Bayram Veli'nin vefatından sonra onun yerine irşad makamına geçmiştir. Şeyhinin II. Murad ile ilişkilerinde hep yanında bulunduğundan oğlu II. Mehmed (Fatih) ile de tanışmış; İstanbul'un fethinden önce iki kez Edirne'ye giderek II. Murad'ın kazaskerini ve Fatih'in bir kızını tedavi ederek iyileştirmiştir. 1453'te İstanbul kuşatmasına yüzlerce müridiyle katılan Akşemseddin, kuşatmanın en zor anlarında hem padişahın hem ordunun manevi gücünü yükseltmiş; araştırmacılara göre Fatih'e yazdığı, zaferin yakın olduğunu müjdeleyen mektupların fethin gerçekleşmesinde büyük etkisi olmuştur. Fetihten sonra Ayasofya'daki ilk cuma hutbesini Akşemseddin okumuş, Fatih'in isteği üzerine sahabeden Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin kabrini de o keşfetmiştir. Fatih'in tacı-tahtı bırakıp tarikata bağlanma isteğine engel olmaya çalışan Akşemseddin, bunu başaramayınca Göynük'e dönmüş, padişahın gönderdiği hediyeleri ve yaptırmak istediği cami-tekkeyi reddedip sadece bir çeşme yapılmasına razı olmuştur. Şubat 1459'da Göynük'te vefat eden Akşemseddin'in eserleri arasında Risâletü'n-nûriyye, Def'u meta'ini's-sûfiyye ve Makamât-ı Evliyâ sayılabilir.

Matrakçı Nasuh ve Piri Reis

Matrakçı Nasuh, tarih, matematik ve nakkaşlık alanlarında eser vermiş; Süleymannâme adlı eserindeki Nice Kuşatması ve Nahçıvan Seferi minyatürleri, dönemin askeri seferlerini görsel olarak belgeleyen önemli tarihi kaynaklardır. Piri Reis, 1513'te çizdiği ve bugün Topkapı Sarayı Müzesi'nde bulunan dünya haritasıyla tanınır; Kitab-ı Bahriye adlı eserinde Kıbrıs Adası gibi bölgelerin ayrıntılı haritalarını sunmuştur. Bu iki âlimin çalışmaları, Osmanlı Klasik Döneminin görsel-tarihsel belgeleme ve coğrafya bilimindeki gelişkinliğini somut biçimde ortaya koymaktadır.

Özet

• Osmanlı Devleti'nde bilim insanları hükümdarların desteğiyle matematik, astronomi, tıp, coğrafya ve tarih gibi alanlarda üretim yapmış; Takıyyüddin er-Râsıd'ın kurduğu rasathane bu desteğin kurumsal bir örneğidir.
• Akşemseddin, hem manevi rehberliği (İstanbul'un fethinde orduya moral desteği, Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin kabrini keşfetmesi) hem tıp bilgisiyle Fatih Sultan Mehmed'in en yakın danışmanlarından biri olmuş, dünyevi makamlardan uzak duran mütevazı bir yaşam sürmüştür.
• Matrakçı Nasuh'un minyatürleri ve Piri Reis'in 1513 tarihli dünya haritası ile Kitab-ı Bahriye'si, Osmanlı'nın tarih yazımı ve coğrafya bilimindeki özgün katkılarının en somut örnekleri arasındadır.