Yunan İsyanı: Filiki Eterya'dan Bağımsızlığa

Rumların Osmanlı Toplumundaki Ayrıcalıklı Konumu

Fatih Sultan Mehmed, İstanbul'u fethettikten sonra İstanbul Rum Ortodoks (Fener Rum) Patrikhanesini yeniden kurmuş (1454) ve zamanla Sırp, Bulgar, Romen, Ulah, Arnavut gibi diğer Ortodoks topluluklar da bu patrikhaneye bağlanmıştı. Diğer gayrimüslim topluluklardan daha ayrıcalıklı bir konuma sahip olan Rumlar, başta Divan-ı Hümayun tercümanlığı olmak üzere önemli devlet kademelerinde görev almış, bazıları Eflak-Boğdan gibi özerk yönetimli bölgelere voyvoda olarak atanmıştı.

Filiki Eterya ve Megali İdea

Eflak-Boğdan'da siyasi ve ekonomik olarak güçlenen Rumlar, burada Osmanlı'ya karşı örgütlenmeye başladı. 1814'te Odessa'da kurulan Filiki Eterya (Dostlar Cemiyeti), sözde eğitim amacıyla ikisi Rum biri Bulgar üç tüccar tarafından kurulmuş, ancak asıl amacı Rumları Osmanlı'ya karşı isyana teşvik edip bağımsız bir Yunan devleti kurmaktı; faaliyetlerini büyük bir gizlilik içinde sürdürdü. Bu cemiyet, XIX. yüzyıl ortalarında Megali İdea (Büyük Fikir) projesinin de temellerini attı — bu projenin hedefi, geçmişte Yunanların yaşadığı iddia edilen topraklarda İstanbul başkentliğinde Büyük Yunanistan Devleti'ni kurmaktı.

İsyanın Başlaması ve Yayılması

Rumların yaşadığı bölgede güçlü hâkimiyet kurmuş olan Yanya Valisi Tepedelenli Ali Paşa, Rum ayaklanmalarına fırsat vermiyordu; ancak Sultan II. Mahmud onu görevden alınca bölgede otorite boşluğu oluştu. 22 Şubat 1821'de Eflak-Boğdan'da çıkan ilk Rum isyanı, yeterli destek bulamadığı için Osmanlı ordusu tarafından kısa sürede bastırıldı. Bunun üzerine Mart 1821'de Mora Yarımadası'na geçen isyancılar büyük bir isyan başlattı; bu isyanda Rum çeteciler binlerce Türk'ü katletti, en büyük katliam Tripoliçe kentinde yaşandı. Tarihçi McCarthy'ye göre isyan Osmanlı görevlilerinin ve vergi memurlarının katledilmesiyle başladı, ardından Mora'daki Türklere genel saldırılar izledi. Tarihçi Örenç'e göre ise 5 Ekim 1821'de Tripoliçe'de yaklaşık 40 bin insan işkenceyle öldürüldü, bu olayı "soykırım" kavramıyla tanımlamak gerekir.

Filhelenizm ve Avrupa'nın Desteği

Osmanlı'nın Mora'daki isyanı bastırmakta zorlanması üzerine, Antik Yunan hayranlığı nedeniyle Filhelen olarak adlandırılan Avrupalı gönüllüler (asker, bilim insanı, tüccar, aydın) Mora'ya gelerek isyana destek verdi. Aydınlanma düşünürlerinin köklerini Antik Yunan'a dayandırması, Filhelenizm düşüncesi etrafında birleşerek Yunan milliyetçiliğinin ortaya çıkmasına zemin hazırladı; İngiliz şair Lord Byron da Londra Komitesi adına Yunanistan'ı ziyaret etti.

Mısır Desteği ve İsyanın Bastırılması

Osmanlı ordusu Mora'daki isyanı bastıramayınca Sultan II. Mahmud, Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa'dan yardım istedi; Mehmed Ali Paşa, Girit ve Mora valiliklerinin kendisine verilmesi karşılığında oğlu İbrahim Paşa komutasındaki donanmayı Şubat 1825'te gönderdi. 23 Nisan 1826'da Mısır desteğiyle Osmanlı kuvvetleri Mora'nın merkezini ele geçirdi. Mora İsyanı sürecinde düzenli bir orduya ihtiyaç olduğunu gören II. Mahmud, Eşkinci Ocağı kurulmasını emretti; bundan rahatsız olan yeniçeriler 15 Haziran 1826'da isyan etti. II. Mahmud, halkın ve ulemanın desteğiyle bu isyanı bastırıp yeniçeri kışlalarını topa tutturarak imha ettirdi — Vaka-i Hayriye adı verilen bu olayın ardından Yeniçeri Ocağı kaldırıldı ve Asakir-i Mansure-i Muhammediyye adında yeni bir ordu kuruldu.

Navarin Baskını ve Yunan Bağımsızlığı

Osmanlı'nın Mora İsyanı'nı kontrol altına almasından sonra İngiltere, Fransa ve Rus Çarlığı 6 Temmuz 1827'de Londra Protokolü'nü imzaladı; buna göre Yunanistan dış işlerinde Osmanlı'ya bağlı ama iç işlerinde tamamen özerk olacaktı. Sultan II. Mahmud bu şartları iç işlerine müdahale gerekçesiyle reddedince, müttefik donanması 20 Ekim 1827'de Navarin Limanı'nda demirlemiş Osmanlı ve Mısır donanmalarına ani bir baskınla saldırıp imha etti — dikkat çekici biçimde, üç devlet Osmanlı ile savaş hâlinde olmamasına rağmen bu baskını gerçekleştirdi. Osmanlı'nın tazminat talebini müttefikler reddetti; 28 Nisan 1828'de Rus Çarlığı Osmanlı'ya savaş ilan etti ve Fransa Ekim 1828'de Mora'yı işgal etti. Rus ordusu Kafkas ve Tuna cephelerinde ilerleyip Edirne'ye kadar geldi; Osmanlı barış istedi ve 14 Eylül 1829'da Edirne Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmayla Osmanlı Devleti Yunanistan'ın bağımsızlığını tanımak, Sırplara özerklik vermek ve Eflak-Boğdan'a tanıdığı ayrıcalıkları artırmak zorunda kaldı.

Bu Sürecin Tarihsel Önemi

Yunan İsyanı, Sırp İsyanı'ndan farklı olarak doğrudan Avrupa'nın büyük devletlerinin askeri müdahalesiyle (Navarin Baskını) sonuçlandı — bu, Şark Meselesi'nin artık yalnızca diplomatik bir mesele değil, Avrupalı devletlerin doğrudan silahlı güç kullanarak Osmanlı'nın iç meselesine karışabildiği bir aşamaya geçtiğini gösterir. Ayrıca Vaka-i Hayriye ile Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması, doğrudan bu isyanla bağlantılı olarak Osmanlı ordusunda kalıcı bir yapısal dönüşüme yol açtı.

Özet

• Filiki Eterya (1814, Odessa) Rumları Osmanlı'ya karşı örgütleyip Megali İdea'nın temellerini attı; 1821'de Eflak-Boğdan'da başlayan isyan bastırılınca Mart 1821'de Mora'da büyük bir isyana dönüştü.
• Tripoliçe'de (5 Ekim 1821) yaşanan katliam, McCarthy ve Örenç gibi tarihçiler tarafından farklı şiddette değerlendirilir; Filhelenizm etkisiyle Avrupalı gönüllüler (Lord Byron dahil) isyana destek verdi.
• Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa'nın oğlu İbrahim Paşa komutasındaki desteğiyle isyan 1826'da bastırıldı; bu süreçte II. Mahmud'un Eşkinci Ocağı girişimi Vaka-i Hayriye'ye (1826) ve Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasına yol açtı.
• 20 Ekim 1827 Navarin Baskını'nda İngiliz-Fransız-Rus donanması Osmanlı/Mısır donanmasını imha etti; 14 Eylül 1829 Edirne Antlaşması'yla Osmanlı Yunanistan'ın bağımsızlığını tanımak zorunda kaldı.
• Bu süreç, Avrupa'nın Şark Meselesi'nde artık doğrudan askeri müdahaleye (Navarin) başvurabildiğini gösteren bir dönüm noktasıdır.