Mısır Meselesi: Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın Yükselişi ve Nizip Bozgunu

Mehmed Ali Paşa'nın Yükselişi

Rum isyanlarından sonra Osmanlı'yı en çok uğraştıran konu Mısır Meselesi oldu. 1798'de Fransa'nın Mısır'ı işgali sırasında askerlik görevinde bulunan Kavalalı Mehmed Ali Paşa, savaştaki başarıları sayesinde hızla yükseldi ve 1805'te Mısır'a vali olarak atandı. Burada idari, askerî ve iktisadi alanlarda reformlar yaptı: yurt dışından Fransız uzmanlar getirterek modern bir ordu ve donanma kurdu, tarım ve sanayileşmeye önem vererek hazine gelirlerini artırdı, Memlûk beyleriyle girdiği iktidar mücadelesini kazanarak otoritesini güçlendirdi. 1807'de İskenderiye'ye saldıran İngiliz donanmasını bozguna uğrattı; 1818'de Vehhabi İsyanı'nı bastırınca Hicaz ve Habeşistan valilikleri de kendisine verildi; 1822'de Sudan'ı ele geçirerek nüfuz alanını genişletti.

Suriye'nin İşgali ve Konya Savaşı

Yunanistan'ın bağımsızlığını ilan etmesinden sonra Mora'yı da kaybeden Mehmed Ali Paşa, Osmanlı'dan Suriye valiliğini istedi (1827); ancak Sultan II. Mahmud, onun güç kazanmasından duyduğu rahatsızlıkla bu talebi reddetti. 1831'de Akka Valisiyle yaşadığı bir anlaşmazlığı bahane eden Mehmed Ali Paşa, oğlu İbrahim Paşa komutasındaki orduyla Suriye'yi ele geçirdi. Osmanlı, Mehmed Ali Paşa'yı isyancı ilan edip ordu gönderdiyse de İbrahim Paşa'nın orduları Osmanlı kuvvetlerini mağlup ederek İskenderun, Antakya, Adana, Tarsus'u ele geçirip Konya'ya kadar hiçbir direnişle karşılaşmadan ilerledi. 21 Aralık 1832'de Konya Savaşı'nda Mısır ordusu Osmanlı ordusunu yenilgiye uğratıp Sadrazam Reşid Mehmed Paşa'yı esir aldı ve Bursa'ya kadar ilerledi.

Rus Yardımı ve Hünkâr İskelesi Antlaşması

İngilizlerin yardım konusunda isteksiz davranması üzerine Osmanlı, Rus Çarlığı'yla anlaştı; 20 Şubat 1833'te İstanbul'a gelen Ruslar, 5 Nisan'da beş bin kişilik orduyla Hünkâr İskelesi'nde karargâh kurdu — bu, 1798'de Rus gemilerine Boğazlardan geçiş izni verilmesinden sonra Osmanlı'nın Boğazlar konusunda verdiği ikinci büyük tavizdi. Rus varlığından endişelenen İngiltere ve Fransa arabuluculuk yaparak 14 Mayıs 1833'te Kütahya Antlaşması'nın imzalanmasını sağladı: Mehmed Ali Paşa'ya Mısır, Girit ve Suriye valilikleri, İbrahim Paşa'ya Cidde valiliği ve Adana'da vergi toplama hakkı verildi; Mehmed Ali Paşa da vergi ödemeyi ve ordularını Anadolu'dan çekmeyi kabul etti.

Sultan II. Mahmud, Mehmed Ali Paşa'ya, Fransızlara ve İngilizlere güvenmediği için 8 Temmuz 1833'te Rus Çarlığı ile Hünkâr İskelesi Antlaşması'nı imzaladı: Rus donanması Osmanlı'ya saldırı olursa yardıma gelecek (masrafları Osmanlı karşılayacak), buna karşılık Osmanlı, Rus donanması hariç yabancı savaş gemilerinin Boğazlardan geçişine izin vermeyecekti. Bu antlaşma Boğazlar Sorunu adlı yeni bir meseleyi doğurdu; İngiltere ve Fransa'yı ciddi biçimde endişelendirdi.

Nizip Bozgunu ve İki Hükümdarın Ölümü

Kütahya Antlaşması'ndaki barış İngiliz ve Rus baskısıyla ancak 1838'e kadar sürebildi. 1838'de İngiltere'yle Balta Limanı Ticaret Antlaşması'nı imzalayan Sultan II. Mahmud, bu ittifaklara güvenerek Mısır Meselesi'ne son vermek için Suriye'ye ordu gönderdi. 24 Haziran 1839'da Nizip Savaşı'nda Osmanlı ordusu yenildi; Kaptanıderya Ahmed Fevzi Paşa Osmanlı donanmasını Mehmed Ali Paşa'ya teslim etti. Bu yenilgi haberini almadan 1 Temmuz 1839'da Sultan II. Mahmud vefat etti ve yerine on yedi yaşındaki oğlu Abdülmecid tahta çıktı — bu, Osmanlı tarihinde bir padişahın en ağır askeri yenilgilerden birinin haberini almadan ölmesi bakımından trajik bir tesadüftür.

Tanzimat'a Giden Yol

Zor durumdaki genç Sultan Abdülmecid, Avrupalı devletlerin elçilerine babasının ıslahatlarına devam edeceğini bildirerek 3 Kasım 1839'da Tanzimat Fermanı'nı ilan etti — bu fermanın oluşturduğu olumlu hava, uluslararası bir krize dönüşen Mısır Meselesi'nin çözümünü kolaylaştırdı. Tarihçi Kocaoğlu'na göre bu isyan, Osmanlı Devleti'nin bir valisinin isyanı karşısında bile toprak bütünlüğünü korumak için yabancı devletlerin yardımına başvurmak zorunda kaldığını gösterdi; Osmanlı iç ve dış politikasında büyük Avrupa devletlerinin ağırlığı bu olaydan sonra daha fazla hissedilmeye başladı.

Bu Krizin Genel Anlamı

Mısır Meselesi, Osmanlı Devleti'nin XIX. yüzyılda karşılaştığı en tehlikeli iç isyanlardan biriydi çünkü bu kez tehdit dışarıdan değil, devletin kendi valisinden geliyordu ve neredeyse başkenti tehdit edecek noktaya ulaşmıştı. Kriz aynı zamanda Osmanlı diplomasisinin artık tamamen Avrupa güç dengelerine bağımlı hale geldiğini gösterdi: bir tarafta Rusya'nın (Hünkâr İskelesi), diğer tarafta İngiltere-Fransa'nın (sonraki Konu'da ele alınacak Londra Antlaşması) desteğine başvurulmadan sorun çözülemiyordu.

Özet

• Kavalalı Mehmed Ali Paşa, 1805'te Mısır valisi olduktan sonra Avrupa tarzı reformlarla güçlenip Hicaz, Habeşistan ve Sudan'ı ele geçirdi.
• 1831'de Suriye'yi işgal eden İbrahim Paşa, 1832 Konya Savaşı'nda Osmanlı ordusunu yenip sadrazamı esir aldı; 1833 Kütahya Antlaşması'yla Mehmed Ali Paşa'ya Mısır-Girit-Suriye valilikleri verildi.
• II. Mahmud'un güvensizliği nedeniyle imzalanan 1833 Hünkâr İskelesi Antlaşması, Rusya'ya büyük bir Boğazlar imtiyazı verdi ve İngiltere-Fransa'yı endişelendiren "Boğazlar Sorunu"nu doğurdu.
• 24 Haziran 1839 Nizip Savaşı'nda Osmanlı tekrar yenildi; II. Mahmud bu haberi almadan öldü, yerine geçen Abdülmecid 3 Kasım 1839'da Tanzimat Fermanı'nı ilan etti.
• Kocaoğlu'na göre bu kriz, Osmanlı'nın kendi valisine karşı bile yabancı yardımına muhtaç kaldığını ve Avrupa'nın Osmanlı politikasındaki ağırlığının arttığını gösterdi.