Devlet Öncülüğünde Sanayileşmenin Başlangıcı: III. Selim'den II. Mahmud'a Askerî Fabrikalar

Kırsal Üretimin Sınırlılığı ve Devletin Öncü Rolü

Osmanlı Devleti'nde kırsal alanlarda yapılan tarım dışı üretim; iplik eğirme, el tezgâhlarında kumaş/halı/kilim dokuma faaliyetleriyle sınırlıydı. Küçük ve kentlerdeki imalathanelerde üretim yapan, loncalar yoluyla örgütlenen bu zanaatkârlara Sanayi Devrimi'nden sonra fabrikalarda ithal makinelerle üretim yapan işçiler eklendi; ancak iç ticarette oluşan talebin büyük kısmının yerel imalathanelerde el emeğiyle ve ithal ürünlerle karşılanması sanayileşme ve makineleşmeye yönelimi kısıtladı. Sermaye birikiminin kısıtlılığı nedeniyle sanayileşme, devletin yenileşme ve Batılılaşma politikaları dâhilinde birer devlet yatırımı olarak ortaya çıktı; temelde ordunun ihtiyaçlarını karşılamak itici güç oldu.

III. Selim'in Yenileşme Hareketi

Sultan III. Selim'in 1793'te başlattığı yenileşme hareketi kapsamında Avrupa'dan gerekli teknolojilerin ithal edilmesine karar verildi. Bu süreçte öncelikle ordu için top, tüfek, barut gibi askerî malzemeler üretmek ve maden ocakları için gerekli çalışmaları yapmak amaçlandı; ayrıca kâğıt, ipek, çuha gibi tüketim mallarını üretecek fabrikaların kurulması için girişimlerde bulunuldu.

II. Mahmud'un Reformları ve Yenilik Karşıtı Kesinti

Tarihçi Dönmez'e göre, III. Selim'in tahttan indirilmesinden sonra başlayan yenilik karşıtı dönemde bu kazanımların tamamı kaybedildi. II. Mahmud, 1826'dan itibaren başlattığı reformlarla III. Selim'in çalışmalarını eski hâline getirmeyi ve dönemin teknolojisine göre yeniden yapılandırmayı hedefledi: iplik, kumaş, kundura, deri fabrikaları kurdu; batı usulüne göre barut, tüfek, top imalinin öğrenilmesi ve bunların Türkiye'de üretilebilmesi için gereken alet ve makinelerin getirtilmesine girişti. Azadlu Baruthanesi, Dolmabahçe'deki Tüfek Fabrikası, Tophane'ye bağlı Top Döküm Fabrikası ve Tersane-i Amire gibi tesislerin makine, alet, mühendis ve usta ihtiyacı için başta İngiltere olmak üzere Avrupa devletlerinden destek alınmaya çalışıldı.

İngiltere, Osmanlı Devleti'ne silah satmak ve Osmanlı ordusunun askerî teknoloji kapasitesini geliştirmek istiyordu; ancak II. Mahmud, İngiliz silahlarından örnekler alarak bunları kendi ülkesinde kuracağı fabrikalarda üretmek niyetindeydi. Bu doğrultuda barut üretimi teknolojisinin transferi için ikinci bir girişimde bulunuldu: Barutçubaşı Ohannes'in barut yapımındaki bilgisini artırmak üzere Londra'ya gönderilmesi istendi; Ohannes, oğluyla birlikte Paris üzerinden Londra'ya gitti ve İngiliz Dışişleri Bakanı Lord Palmerston, Ohannes'e ve oğluna bilgilerini artırmalarında yardımcı olunması için gerekli tedbirleri aldı.

"Fabrika" Kavramının Girişi ve İlk Buhar Makineleri

XIX. yüzyıl başlarında Osmanlı imalathaneleri için Fransızcanın etkisiyle "fabrika" ismi kullanılmaya başlandı. Var olan imalathaneler buhar gücüyle çalışan tesislere dönüştürülürken yenileri de aynı teknolojiyle kuruldu; ancak Sanayi Devrimi'ni aşamalı biçimde yaşamayan Osmanlı Devleti'nin ekonomik ve teknik koşulları bu pahalı teknolojinin tüm üretim dallarına yayılmasına imkân vermedi, bu nedenle öncelik ordu ve donanmanın ihtiyaçlarına verildi. Büyük ölçekli sanayi işletmelerinin ilk dalgası 1830-1840'lı yıllarda II. Mahmud ve Tanzimat dönemlerinde devlet eliyle başlatıldı; ithal teknolojilerle kurulan işletmelerin ikinci dalgası ise 1880'lerden itibaren hem yerli hem yabancı sermayedarlarca gerçekleştirildi.

1830'ların başında Osmanlı Devleti ilk buhar makinelerini İngiltere'den sipariş etti. İmalat ve inşaatta deneyimsiz olan yetkililer, makinelerle birlikte mühendis, mimar, teknisyen ve ustaların da gönderilmesini talep etti; böylece hem teknik bilgi edinilmesi hem de modern fabrika düzenine geçişin altyapısının hazırlanması amaçlandı. Avrupa'ya gönderilen öğrenciler ve teknik ekipler aracılığıyla da makine kullanımı, yeni teknikler ve mühendislik eğitimi alanlarında deneyim kazanılması sağlandı.

Frederick William Taylor Örneği

Tarihçi Soyluer'in aktardığına göre, İstanbul'a ilk gelen teknik ekipte yer alan İngiliz mühendis Frederick William Taylor'ın Tersâne-i Âmire'deki görevi, bakır dökümhânesi fırınlarının montajına nezaret etmek, inşası devam eden yeni haddehâneyi buhar makineleriyle imalat yapılabilecek şekilde düzenlemek, İngiltere'den getirtilen buhar makinelerini ve tezgâhları yerleştirmek, modern döküm ve imalat tekniklerini Tersâne çalışanlarına öğretmekti. Buhar gücüyle çalışan bakır haddehânesi ve dökümhânesi 1834'te faaliyete geçti; Taylor bir yandan bakır dökümüyle ilgilenirken diğer yandan Tersâne personeline teorik ve uygulamalı dersler veriyordu. Tersâne'deki başarılı işleriyle göz dolduran Taylor'a 1836'da Tophâne-i Âmire'nin modernizasyonunda görev verildi; İngiltere'den ithal edilen modern döküm fırınlarının montajına nezaret edecek ve yeni döküm tekniklerini top döküm ustalarına öğretecekti. Bu örnek, Osmanlı'nın erken sanayileşme sürecinde yabancı uzmanların yalnızca teknoloji kurmakla değil, yerli personele bilgi/beceri aktarımıyla da görevlendirildiğini gösterir.

Özet

• Sermaye birikiminin kısıtlılığı nedeniyle Osmanlı sanayileşmesi, orduyu güçlendirmeyi hedefleyen bir devlet yatırımı olarak başladı.
• III. Selim'in 1793 yenileşme hareketi (top/tüfek/barut üretimi hedefli) II. Mahmud'un tahttan indirilmesinin ardından kesintiye uğradı, ama II. Mahmud 1826'dan itibaren bu çalışmaları yeniden başlattı (Dönmez).
• II. Mahmud döneminde Azadlu Baruthanesi, Dolmabahçe Tüfek Fabrikası, Tophane Top Döküm Fabrikası ve Tersane-i Amire kuruldu/modernize edildi; Barutçubaşı Ohannes teknoloji transferi için Londra'ya gönderildi.
• "Fabrika" terimi Fransızcadan girdi; ilk büyük sanayi dalgası 1830-1840'larda devlet eliyle, ikinci dalga 1880'lerden itibaren özel sermayeyle gerçekleşti.
• İngiliz mühendis Frederick William Taylor'ın Tersâne-i Âmire (1834, bakır haddehânesi) ve Tophâne-i Âmire'deki çalışmaları, teknoloji transferinin somut bir örneğiydi (Soyluer).