Sultan II. Abdülhamid'in Siyonist Faaliyetlere Karşı Tutumu

Avrupa'da Yahudi Karşıtlığının Yükselişi

II. Abdülhamid Dönemi'nin önemli sorunlarından biri, Avrupa'dan Osmanlı topraklarına yapılan Yahudi göçleriydi. XIX. yüzyıl sonlarında başta Rus Çarlığı olmak üzere Avusturya-Macaristan, Fransa, Almanya gibi ülkelerde Yahudilere karşı ağır bir baskı politikası (antisemitizm) uygulanmaya başlandı; Avrupa'daki Yahudilerin büyük bölümü hak gaspına ve toplumsal dışlanmaya maruz kaldı. 1881'de Çar II. Aleksandr'ın suikastla öldürülmesinin ardından Ukrayna ve Güney Rusya'da Yahudilere yönelik ayaklanmalar başladı; isyancılar binlerce Yahudi'yi katletti, kalanları sürgün etti.

İlk Filistin Teklifi ve Reddi

1870'lerden itibaren birçok Avrupalı siyasetçi, Yahudi meselesinin ancak ayrı bir yurt bulunup bağımsız bir Yahudi devleti kurulmasıyla çözülebileceğini savundu. İngiliz yazar Laurance Oliphant, 1879'da Sultan II. Abdülhamid'e otuz üç maddelik bir teklif sundu: Osmanlı, Filistin yakınındaki Belka Sancağı'nda Yahudi göçmenlere geniş arazi tahsis edip özerklik verecek, karşılığında yüklü bir para alacaktı. Osmanlı hükûmeti mali sıkıntı içinde olmasına rağmen bu teklifi reddetti — bu, ekonomik çıkarın toprak/egemenlik kaygısının önüne geçmediğini gösteren erken bir örnektir.

93 Harbi Sonrası Yahudi Göçleri

93 Harbi ve sonrasında Rusya, Romanya ve Bulgaristan'daki Yahudiler, Müslümanlar gibi büyük zulme maruz kalıp göçe zorlandı; Edirne ve İstanbul'a sığınan binlerce Yahudi Osmanlı tebaasına girdi ve özellikle Filistin'den uzak bölgelere yerleştirildi — bu, Osmanlı'nın Yahudi göçmenleri kabul etmekle birlikte, onları stratejik açıdan hassas gördüğü Filistin bölgesinden bilinçli olarak uzak tutma politikasının erken bir işaretiydi.

Siyonizmin Siyasi Bir Harekete Dönüşmesi

1890'lardan itibaren siyasi bir kavram olarak kullanılan siyonizm, Yahudilerin "vadedilmiş topraklar" olarak gördükleri Filistin'e dönüp bağımsız bir devlet kurma amacını ifade ediyordu. Osmanlı yönetimi Yahudileri yalnızca kendi uygun gördüğü bölgelere yerleştirmek istese de, bazı göçmenler kimliklerini gizleyip değerinden fazla para ödeyerek Filistin'deki arazileri satın almaya başladı; İngilizler ve Osmanlı tabiiyetindeki bazı Yahudiler de bu satın almalara yardımcı oldu. Durumun ciddiyetini fark eden II. Abdülhamid, hükûmetten önlem istedi: Suriye vilayetine gelen Yahudi göçmenlerin geri gönderilmesi, Arazi Kanunnamesi'nin değiştirilerek Osmanlı tabiiyetindeki Yahudilerin bile arazi satın almasının yasaklanması, Rumeli/Kafkasya'dan gelen Müslüman göçmenlerin bölgeye yerleştirilmesi, hac bahanesiyle Filistin'e giden Yahudilerin sıkı takibi gibi tedbirler alındı. Bununla birlikte Osmanlı, göçmenlerin barınma, beslenme, sağlık ihtiyaçlarının karşılanması için de gayret gösterdi — bu, siyasi olarak sıkı bir kontrol uygulanırken insani açıdan göçmenlere sahip çıkma çabasının bir arada yürütüldüğünü gösterir.

Theodor Herzl ve Osmanlı'yla Diplomatik Görüşmeler

Osmanlı'nın tüm önlemlerine rağmen bazı Yahudi göçmenler kaçak yollarla Filistin'e yerleşti; bu süreçte Siyon Âşıkları dernekleri ve Edmond Rothschild gibi zengin Yahudilerin faaliyetleri etkili oldu. Siyasi siyonizmin kurucusu kabul edilen Theodor Herzl, bu çabaları yetersiz bularak Yahudilerin Filistin'de toplanıp kendi devletlerini kurması gerektiğini savundu. Önce İngiltere'den destek arayan ancak umduğu ilgiyi göremeyen Herzl, 1896'da II. Abdülhamid'le görüşmek için İstanbul'a geldi; padişahla doğrudan görüşme talebi reddedilince dolaylı yoldan Osmanlı'nın tüm dış borçlarını ödeme taahhüdünde bulundu — ancak bu teklif de II. Abdülhamid tarafından geri çevrildi. Bu, Osmanlı yönetiminin ağır mali krizine (Düyûn-ı Umûmiyye) rağmen Filistin konusunda hiçbir tavizi kabul etmediğini gösteren çarpıcı bir örnektir.

Herzl, 1897'de İsviçre'nin Basel kentinde Birinci Siyonist Kongresi'ni düzenleyip siyonizmin yol haritasını belirledi ve Dünya Siyonist Örgütü'nü kurdu. Alman İmparatoru II. Wilhelm'den yardım isteyen Herzl, imparatorun 1898'deki İstanbul ve Kudüs gezilerine katıldıysa da bu girişimden de sonuç alamadı. 17 Mayıs 1901'de II. Abdülhamid, Herzl'le yüz yüze görüşmeyi kabul etti; ancak görüşmede yalnızca borçlar ve maden işletmeleri konuşuldu, Filistin'e yerleşim konusuna hiç girilmedi. Herzl pes etmeyip sonraki yıllarda aracılar ve mektuplar yoluyla tekliflerini yineledi.

Herzl Sonrası Süreç ve Sonuç

Herzl'in ölümünden (1904) sonra siyonistlerin başına geçen David Wolffsohn da benzer teklifler götürmeye devam etti; hepsi II. Abdülhamid tarafından reddedildi. Buna rağmen alınan tüm tedbirlere karşın Yahudi göçmenler çeşitli yollarla Filistin'e yerleşmeye devam etti; ancak 1860-1915 arası verilere göre Filistin'deki Yahudi nüfus oranı %4-11 arasında kalıp diğer gruplara (Müslüman %83-90, Hristiyan) göre dikkate değer bir artış göstermedi — bu istatistik, II. Abdülhamid'in politikasının en azından nüfus oranı açısından belirli ölçüde etkili olduğunu gösterir. II. Meşrutiyet'in ilanı ve II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesinden sonra Yahudilerle ilgili kısıtlamalar bir süreliğine kaldırıldıysa da, İttihat ve Terakki yönetimi siyonist faaliyetlerin devletin bütünlüğünü tehdit ettiğini fark edince kısıtlamaları yeniden yürürlüğe koydu.

Özet

• Avrupa'da yükselen antisemitizm (özellikle 1881 sonrası Rusya'da) Yahudi göçlerini artırdı; II. Abdülhamid, 1879'da Oliphant'ın Belka Sancağı teklifini ve sonraki tüm Filistin yerleşim tekliflerini reddetti.
• Osmanlı, 93 Harbi sonrası gelen Yahudi mültecileri kabul etmekle birlikte bilinçli olarak Filistin'den uzak bölgelere yerleştirdi; arazi satın alma yasağı gibi önlemler aldı.
• Theodor Herzl'in 1896 ve 1901'deki İstanbul ziyaretlerinde borç ödeme taahhüdü dahil sunduğu teklifler II. Abdülhamid tarafından reddedildi; 1897 Basel Kongresi'yle Dünya Siyonist Örgütü kuruldu.
• 1860-1915 verilerine göre Filistin'deki Yahudi nüfus oranı %4-11 arasında kalıp belirgin artış göstermedi; bu, II. Abdülhamid'in kısıtlayıcı politikasının kısmen etkili olduğunu gösterir.
• II. Meşrutiyet sonrası kısıtlamalar geçici olarak kaldırılsa da İttihat ve Terakki, siyonist faaliyetleri tehdit olarak görüp kısıtlamaları yeniden yürürlüğe koydu.