Kırım Harbi: Osmanlı'nın Avrupa Devleti Olarak Tanınması

Kutsal Yerler Sorunu

Mısır ve Boğazlar Meselesi devam ederken Rus Çarı I. Nikola, 1841'den sonra Osmanlı Devleti'nin varlığının sona erdirilip topraklarının paylaşılmasına yönelik bir politika izlemeye başladı; Osmanlı'yı "hasta adam" olarak nitelendiren I. Nikola, bu konuda İngiltere'yle iş birliği aramış ama destek bulamamıştı. Bunun üzerine Rusya, Kudüs'teki Makâmât-ı Mübâreke (Kutsal Yerler) üzerinden Osmanlı'yı baskı altına almaya çalıştı. Osmanlı topraklarındaki Ortodoksların hamiliğini Rusya, Katoliklerin hamiliğini Fransa yapıyordu; 1852'de III. Napoléon'un hükümdar olmasıyla Fransa, Katoliklere daha fazla hak verilmesi için baskısını artırdı, Rusya ise Ortodokslar lehine mevcut durumun korunmasını istedi.

23 Şubat 1853'te İstanbul'a gelen Rus elçisi Prens Mençikof, Osmanlı'nın egemenlik haklarını ihlal edecek isteklerde bulundu; Osmanlı bu talepleri reddedince Rus ordusu Eflak ve Boğdan'ı işgal etti. İngiltere'nin isteği doğrultusunda hareket eden Osmanlı, bu işgale yalnızca diplomatik protestoyla yetindi; ancak Avusturya'nın arabuluculuk çabaları sonuçsuz kalınca Osmanlı 4 Ekim 1853'te Rus Çarlığı'na savaş ilan etti.

Savaşın Seyri

30 Kasım 1853'te Rus donanması Sinop'ta bulunan Osmanlı donanmasına baskın düzenleyip ağır kayıplara yol açtı; bunun üzerine İngiltere ve Fransa filoları İstanbul'a ulaştı ve Boğazları korumak için savaşa dahil oldu. Osmanlı ordusu Oltaniçe Meydan Muharebesi'nde başarı kazandı; Ruslar Tuna Nehri'ni geçip Silistre'yi kuşattıysa da 23 Haziran 1854'e kadar direnen Osmanlı ordusu karşısında geri çekilmek zorunda kaldı. Müttefikler 14 Eylül 1854'te 30 bin Fransız, 20 bin İngiliz ve 7 bin Osmanlı askerini Sivastopol yakınlarına çıkardı; İnkerman'da (5 Kasım 1854) Osmanlı ve Fransız kuvvetlerinin yetişmesiyle müttefikler büyük bir zafer kazandı. Haziran 1855'te Rus ordusu tarafından kuşatılan Kars, soğuk, kıtlık ve kolera nedeniyle 25 Kasım 1855'te teslim olmak zorunda kaldı; buna karşılık 8 Eylül 1855'te Fransızlar Malakof istihkâmlarını ele geçirdi.

Paris Barış Antlaşması

Sivastopol'un düşmesinden sonra Avusturya'nın arabuluculuğuyla Ruslar barış görüşmelerini kabul etti; 25 Şubat 1856'da Paris Kongresi toplandı ve 30 Mart 1856'da Paris Barış Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmaya göre Osmanlı Devleti bir Avrupa devleti olarak kabul edilecek ve Avrupalı devletlerin uyguladığı hukuktan yararlanacaktı; Osmanlı'nın egemenliği ve toprak bütünlüğü katılımcı devletlerin garantisi altına alınacaktı. Karadeniz tüm devletlerin ticaret gemilerine açık ama savaş gemilerine kapalı hâle getirilecek; Osmanlı ve Rusya Karadeniz kıyılarında tersane kuramayacak, donanma bulunduramayacaktı. Eflak-Boğdan'a özerklik verilecek, Sırbistan'ın özerkliği garanti altına alınacaktı.

Tarihçi Beydilli'ye göre bu antlaşma, 1774 Küçük Kaynarca'dan beri Rusya'ya tanınan üstün durumu sona erdirip Osmanlı'yı "Avrupa ailesi camiasına" dahil etti; ancak antlaşma sırasında ilan edilen Islahat Fermanı'nın yol açtığı toplumsal kargaşa ve millet sisteminin yeniden düzenlenmesi sıkıntıları sonraki döneme damgasını vurdu. Devlet ayrıca savaşın yol açtığı büyük borç batağına düştü.

Savaşın Teknolojik ve Kültürel Yenilikleri

Kırım Savaşı, tarihte ilk kez telgraf ve buharlı savaş gemisinin kullanıldığı savaştı; malzeme taşımak için yeni demir yolu hatları inşa edildi. Gazeteciler ve sanatçılar savaşı yakından takip ederek Avrupa kamuoyunun ilk kez bir savaşı anlık olarak izlemesini sağladı; Avrupa gazetelerinin İstanbul'a getirilmesiyle Osmanlı basını zenginleşti, mevcut Takvim-i Vekayi (ilk resmî gazete) ve Ceride-i Havadis'e (ilk yarı resmî gazete) yeni gazeteler eklendi.

İngiliz hemşire Florence Nightingale, yaralı ve hasta askerlerin bakımını üstlenerek "Lambalı Kadın" lakabını kazandı ve 1860'ta Londra'da bilimsel temelli ilk hemşirelik okulunu kurarak modern hemşireliğin temellerini attı — bu, savaşın acı bedelinin, tıp ve kamu sağlığı alanında kalıcı bir kurumsal miras bırakmasının çarpıcı bir örneğidir.

Ekonomik ve Demografik Sonuçlar

Kırım Savaşı sırasında mali açıdan zora düşen Osmanlı Devleti ilk kez dışarıdan borç almak zorunda kaldı (bu, aşağıda ele alınacak Düyûn-ı Umûmiyye krizine giden yolun başlangıç noktasıdır). Savaş sürecinde ve sonrasında Kırım'dan Rumeli'ye göç eden Müslüman halk, Silistre gibi bölgelere yerleşti; Rusya'nın 1859'da Şeyh Şamil'i teslim alıp Kafkasya'yı tam kontrol altına almasının ardından bölge halklarını yıldırıp göçe zorlaması, Osmanlı topraklarına yeni göç dalgaları getirdi. Tarihçi Örenç'e göre savaş, Türk deniz gücünü Sinop Baskını ile Navarin'den sonra ikinci kez ağır darbeye uğrattı; Paris Antlaşması'nın Karadeniz'deki tersaneleri kısıtlaması nedeniyle Sultan Abdülaziz Dönemi'nde denizcilik yeniden yapılandırma ihtiyacı doğdu.

Özet

• Kudüs'teki Kutsal Yerler sorunuyla başlayan Rus-Fransız rekabeti, Rusya'nın Eflak-Boğdan'ı işgaliyle 4 Ekim 1853'te Osmanlı-Rus savaşına dönüştü; İngiltere ve Fransa Osmanlı'nın yanında savaşa girdi.
• Sinop Baskını, Silistre direnişi, Sivastopol kuşatması ve Kars'ın düşüşü gibi olaylardan sonra 30 Mart 1856 Paris Antlaşması'yla Osmanlı bir Avrupa devleti olarak tanındı ve Karadeniz tarafsızlaştırıldı.
• Savaş, ilk kez telgraf/buharlı gemi kullanımı, savaş gazeteciliği ve Florence Nightingale'in modern hemşirelik okulu gibi kalıcı teknolojik/kurumsal yenilikler doğurdu.
• Osmanlı Devleti savaş nedeniyle ilk kez dış borç almak zorunda kaldı; bu, ileride Düyûn-ı Umûmiyye krizine giden sürecin başlangıcı oldu.
• Beydilli'ye göre Paris Antlaşması Osmanlı'yı Avrupa'ya dahil ederken Islahat Fermanı'nın toplumsal sıkıntıları ve savaş borcu, sonraki dönemi olumsuz etkiledi.