93 Harbi ve Anadolu'ya Yapılan Göçler

Tersane Konferansı'nın Başarısızlığı ve Savaşın Başlaması

Osmanlı hükûmeti Kanun-ı Esasi'yi ilan etmesine rağmen Tersane Konferansı'nda arzu ettiği sonucu alamadı; Rusya'nın ısrarıyla Osmanlı'nın bağımsızlığını tehdit eden kararlar (Sırbistan-Karadağ sınırlarının genişletilmesi, Bosna-Hersek ve Bulgaristan'a özerklik) alındı. Osmanlı bu şartları reddedince Londra'da yeniden bir araya gelen Avrupalı devletler benzer hükümler içeren kararlar aldı; bunlar da reddedilince, Bulgar ayaklanmalarını çarpıtarak Avrupa kamuoyunu yanıltan Rusya'nın etkisiyle Osmanlı'ya destek veren devletler tavır değiştirdi. Bu fırsatı değerlendiren Rus Çarlığı, açık denizlere inmek ve panslavist politikalarını hayata geçirmek için 24 Nisan 1877'de Osmanlı'ya savaş açtı — savaş, Rumi takvime göre 1293 yılında gerçekleştiği için 93 Harbi olarak anıldı.

Tuna Cephesi: Plevne Savunması

93 Harbi, Rus ordularının Tuna Cephesi'nde Romanya topraklarına girmesiyle başladı. Rus ordusunun hızlı ilerlemesi karşısında geri çekilen Osmanlı kuvvetlerinin komutasına Mehmed Ali Paşa ve Süleyman Paşa atandı; bazı başarılara rağmen istenen sonuç alınamadı ve Osmanlı kuvvetleri Edirne'ye çekilmeye karar verdi. Vidin'de Osman Paşa komutasındaki ordu ise Plevne'de güçlü bir savunma oluşturdu. Plevne'yi geri almak için iki kez saldıran Rus ordusu ağır kayıplarla geri çekildi; 13 Eylül 1877'de Plevne'yi kuşattı. Sultan II. Abdülhamid, gösterdiği kahramanlık nedeniyle Osman Paşa'ya "gazi" unvanı verdi. Mühimmat ve yiyecek sıkıntısı baş gösterince Osman Paşa 10 Aralık'ta kaleden çıkıp karşı saldırıya geçti, ancak yaralanarak Plevne'yi Ruslara teslim etmek zorunda kaldı.

Kafkas Cephesi: Nene Hatun ve Aziziye Direnişi

Kafkas Cephesi'nde Rus kuvvetleri 30 Nisan'da Doğubayazıt'ı, 19 Haziran'da Ardahan'ı ele geçirip Kars'ı kuşattı. Gazi Ahmed Muhtar Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu 25 Ağustos'ta Gedikler Muharebesi'ni kazanarak Rus ilerleyişini durdurdu; ancak 15 Ekim 1877'de Alacadağ Muharebesi'ni kaybedince geri çekilmek zorunda kaldı ve Rus ordusu 18 Kasım'da Kars'ı ele geçirdi. Ahmed Muhtar Paşa, Rusların hızlı ilerleyişi karşısında Erzurum'un Aziziye mevkisinde güçlü bir savunma hattı kurdu; Erzurum halkı da bu mücadeleye fiilen katıldı. Nene Hatun, Aziziye tabyasındaki kahramanca mücadelenin en önemli simgesi oldu. 24 Ekim 1877'de Yahni Dağı Muharebesi'nde Osmanlı ordusu büyük bir galibiyet kazandı; II. Abdülhamid, bu başarılardan dolayı Ahmed Muhtar Paşa'ya da "gazi" unvanı verdi.

Rusların İstanbul Önlerine Gelmesi ve Ayastefanos Antlaşması

Rus ordusu Plevne'nin ardından 4 Ocak 1878'de Sofya'yı, ardından Filibe'yi (16-19 Ocak) ele geçirdi; 20 Ocak'ta Edirne'yi işgal eden Ruslar İstanbul'un Yeşilköy semtine kadar ilerledi. Osmanlı mütareke talep etti; İngiltere, İstanbul'un işgalini önlemek için donanmasını Tuzla önlerine gönderdi. 3 Mart 1878'de imzalanan Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması'yla Karadağ, Sırbistan ve Romanya'nın bağımsızlığı tanınacak; Bulgaristan, Adriyatik'e kadar uzanan özerk bir prenslike dönüştürülecek; Bosna-Hersek özerk yönetime kavuşacak; Ermenilerin yaşadığı bölgeler, Girit, Teselya, Arnavutluk'ta ıslahat yapılacak; Ardahan, Kars, Batum ve Doğubayazıt Rusya'ya bırakılacaktı. Bu antlaşma Osmanlı üzerindeki güç dengesini Rusya lehine önemli ölçüde değiştirdi.

Berlin Kongresi ve Antlaşması

Ayastefanos'un ağır hükümlerinden rahatsız olan Avrupa devletleri, büyük bir savaşı engellemek için 13 Haziran 1878'de Almanya Başbakanı Bismarck başkanlığında Berlin Kongresi'ni topladı. Osmanlı, kongre öncesinde Avrupa'nın desteğini almak için Kıbrıs'ın idaresini İngiltere'ye bıraktı. 13 Temmuz 1878'de imzalanan Berlin Antlaşması'yla Bulgar toprakları üçe bölündü: birinci bölgede özerk Bulgar prensliği, ikincisinde Hristiyan valili Doğu Rumeli Vilayeti (Osmanlı'ya siyasi/askeri bağlı), üçüncüsünde ıslahat şartıyla Osmanlı'da kalan Makedonya. Karadağ, Sırbistan ve Eflak-Boğdan bağımsız devlet oldu; Bosna-Hersek'in Avusturya-Macaristan tarafından işgali kabul edildi; Kars-Ardahan-Batum Rusya'ya, Doğubayazıt Osmanlı'ya bırakıldı.

Tarihçi İpek'e göre 93 Harbi, "XIX. yüzyılda Türkiye'nin kaderini belirleyen en önemli savaş"tı: bu yenilgi sonrası Osmanlı topraklarının fiili paylaşımı hızlandı — Fransa Tunus'u (1881), İngiltere Mısır'ı (1882), İtalya Trablusgarp'ı (1911) işgal etti; ülke içinde gayrimüslim ayrılıkçı akımlar güçlenirken Müslüman Arnavut ve Araplar arasında da ilk kez ayrılık eğilimleri belirdi.

Katliamlar ve Kitlesel Göçler

93 Harbi'nde ve sonrasında Balkanlar, Kafkaslar ve Doğu Anadolu'da binlerce Müslüman katledildi; Sırbistan, Romanya ve özellikle Bulgaristan/Doğu Rumeli bölgelerindeki Türkler, Pomaklar, Tatarlar ve Çerkezler Rus, Bulgar ve Don Kazak çetelerinden kaçmak zorunda kaldı. Balkanlardaki Yahudiler de benzer katliam ve sürgüne maruz kaldı. Kafkaslar ve Doğu Anadolu'da ise Rus askerleri ve Ermeni çeteleri Müslümanlara zulmetti. McCarthy'nin tahminine göre Bulgaristan'dan kaçıp 1879'a kadar sağ kalan Türk mültecilerin sayısı yaklaşık 515.000'di (Edirne 105.000, Selanik 60.000, Kosova-Manastır 140.000, İstanbul 120.000, Osmanlı'nın Asya toprakları 90.000). Bu göçler Anadolu'nun demografik yapısını kalıcı olarak değiştirdi; göçmenlerin arazi kanunlarına uygun olmayan biçimde yerleştirilmesi yerli halkla çatışmalara da yol açtı.

Özet

• 24 Nisan 1877'de başlayan 93 Harbi, Tuna Cephesi'nde Osman Paşa'nın Plevne savunması ve Kafkas Cephesi'nde Nene Hatun'un simgeleştiği Aziziye direnişiyle uzun süre sürdürüldü, ancak Rus ordusu İstanbul'a (Yeşilköy) kadar ilerledi.
• 3 Mart 1878 Ayastefanos Antlaşması Rusya lehine ağır şartlar getirince, 13 Temmuz 1878 Berlin Antlaşması bu şartları hafifletti (Bulgaristan üçe bölündü, Bosna-Hersek Avusturya'ya bırakıldı).
• İpek'e göre bu yenilgi, Tunus (1881), Mısır (1882), Trablusgarp (1911) gibi Osmanlı topraklarının fiilî paylaşımını hızlandırdı ve gayrimüslim/Müslüman ayrılıkçı akımları güçlendirdi.
• Savaş sırasında ve sonrasında yüz binlerce Müslüman (McCarthy'ye göre Bulgaristan'dan ~515.000) katliam ve zulümden kaçarak Anadolu'ya göç etti, bu da bölgenin demografik yapısını kalıcı olarak değiştirdi.