Sanayileşmenin Finansmanı: Şirketleşme, Bankacılık ve Islah-ı Sanayi Komisyonu

Mali Kaynak Yetersizliği ve Vergi Sorunu

Tanzimat Döneminin yoğun sanayileşme programının yaklaşık on yıl sürmesinin ardından yavaşlamasının ve bazı kurumların devre dışı kalmasının temel nedeni mali kaynak yetersizliğiydi. Devlet adamları mali/iktisadi sorunların farkında olsa da maddi kaynak sorunu çözülemedi; kısa vadede sonuç verecek çözümlere yönelme zorunluluğu uzun vadeli önlemlerin alınmasını engelledi. Layiha adı verilen raporlarda hedef, gelir-gider dengesini sağlamak, vergi kayıplarını önlemek, bütçe kalemlerinde tasarrufa gitmek, vergi tahsilatını merkezîleştirmek ve kamu borçlanması gibi araçlarla büyümeyi finanse etmekti. Ancak Rusya ve Japonya'nın gümrük vergisi, tüketim vergisi ve tütün tekeli gibi dolaylı vergi kaynaklarını etkin kullanmasının aksine, Osmanlı maliye bürokratları kapitülasyonlar nedeniyle gümrük vergilerini serbestçe artıramadı; kentleşme ve ticarileşmenin sınırlı olması nedeniyle de tüketim vergilerinden elde edilen gelir düşük kaldı.

Dış Borçlanmaya Geçiş ve Galata Bankerleri

Tanzimat'ın yoğun harcamaları, bürokratik zorluklar ve gelir darlığı birçok devlet yatırımının sürdürülmesini engelledi. Kırım Savaşı yıllarında başlayan dış borçlanma süreciyle devletin sanayi yatırımlarındaki rolü azaldı; yatırımlar şirketleşme, yabancı sermaye ve özel girişimlerle finanse edilmeye başlandı. XIX. yüzyılın ilk yarısında sarraf kökenli yerli sermayedarlar olan Galata bankerleri, 1853'te Avrupa'dan borçlanma başlayana dek Osmanlı Devleti'nin başlıca finansman kaynağı oldu. Tarihçi Erdem'in aktardığı bir alıntıda Sultan Abdülmecid, borçlanma konusundaki gerekçesini şöyle açıklar: "İstikraz olunmamak içün çok çalıştım. Lakin ahval bizi istikraza mecbur etti. Bunun te'diyesi vâridâtın artmasıyla olur. Bu dahi imar-ı mülk ile, yani her devlette olduğu gibi kumpanyalar teşkil ederek demiryolları yapmakla olur" — yani borcu ödemenin yolu gelirleri artırmaktan, bu da şirketler kurup demir yolu yapmaktan geçiyordu.

Şirketleşme Süreci

1850'de ilk adım olarak Cevdet Paşa ile Fuat Paşa'nın öncülüğünde Boğaziçi'nde vapur seferleri yürütmek üzere Şirket-i Hayriye kuruldu; bu, Türkiye'de kurulan ilk anonim şirketti. Tarihçi Koraltürk'ün aktardığına göre Cevdet Paşa bu girişimin amacını, Avrupa'da büyük servet ve refah sağlayan anonim şirketlere Osmanlı diyarında henüz ilgi gösterilmediği için halka bir örnek sunmak ve Boğaziçi halkının ulaşımını kolaylaştırmak olarak anlatır. Şirket-i Hayriye'nin ardından yerli ve yabancı çok sayıda şirket ortaya çıktı: 1849'dan 1910'a kadar toplam 95 şirket faaliyet gösterdi — 31'i maden/kamu hizmetleri/sanayi alanında, 28'i ulaşım sektöründe, 17'si bankacılık ve sigortacılıkta, 12'si ise ticaret sahasında.

Para Sistemi ve Bankacılığın Gelişimi

Para sisteminde tağşişlere (paradaki altın/gümüş oranını düşürerek daha fazla para basma uygulaması) son verilmeye çalışıldı; 1840'ta ilk Osmanlı kâğıt parası olarak bilinen kaime uygulaması başladı — ancak kaime aslında faiz getirisi olan bir borç senedi/hazine bonosu olarak basılmıştı ve hızla değer kaybedip taklit edilebildiği için uygulamasına son verildi. Bankacılık da bu süreçte gelişti: 1849'da Galata bankerlerinden Emmanuel Baltazzi ve Jacques Alléon ile devletin ortak olduğu Dersaadet Bankası kuruldu, ancak 1852'de mali sıkıntı nedeniyle faaliyetini sonlandırdı. Yerine 1856'da İngiliz sermayesiyle Osmanlı Bankası kuruldu; bu banka ilerleyen yıllarda Fransız sermayesinin de eklenmesiyle Bank-ı Osmanî-i Şahane adını aldı ve banknot ihraç ederek, devlete borç vererek, yabancı borçlarda aracılık yaparak resmî devlet bankası hâline geldi. Avrupa devletleri de Osmanlı topraklarında çeşitli bankalar açıp taşrada şubeler kurarak bankacılığın yaygınlaşmasına katkıda bulundu.

Islah-ı Sanayi Komisyonu ve Uluslararası Fuarlar

1864'te kurulan Islah-ı Sanayi Komisyonu, bugünkü ticaret ve sanayi odalarının temeli sayılabilecek bir girişimdi; küçülen imalat sektörlerini şirketler hâline getirerek sanayi kollarının daralmasını önlemeyi hedefledi. Komisyonun görevleri arasında gümrük vergisinin %5'in üzerine çıkarılması, uluslararası fuarlara katılım, esnaf şirketlerinin kurulması ve sanayi okullarının açılması vardı. Osmanlı Devleti'nin katıldığı ilk uluslararası fuar 1851 Londra Fuarı'ydı; Batı Avrupa'nın sanayi gücü ve makineleri, katılan Osmanlı devlet adamları üzerinde önemli etkiler bıraktı. Tarihçi Şirin'in aktardığına göre, Sultan Abdülaziz 1867 Paris Fuarı vesilesiyle Avrupa'ya giden ilk ve tek sultan oldu; fuardan fazlasıyla etkilenerek İstanbul'a döndüğünde İngiltere başta olmak üzere yabancı ülkelere çok sayıda gemi siparişi verdi. Aydın bir Osmanlı olan Ahmed Midhat Efendi de sergiden büyülenmişti; "Makineler Sarayı"nı gezdikten sonra düştüğü notta Avrupa'nın maddi ilerlemesinin "düşünen akılları hayrete düşürecek bir seviyeye çoktan ulaşmış da geçmiş bile" olduğunu kabul ettiğini yazmıştır.

Islah-ı Sanayi Komisyonu'nun bir buçuk yıl süren çalışmaları sonunda simkeşler, debbağlar, saraçlar, kumaşçılar, dökümcüler ve demirci loncaları bir araya gelerek kendi şirketlerini kurdu; ancak sermaye yetersizliği ve deneyim eksikliği nedeniyle bu birliktelikler uzun süreli olamadı ve komisyon yaklaşık on yıl sonra siyasi/ekonomik istikrarsızlıklar nedeniyle sona erdi. Sanayi tesislerinin ara eleman ihtiyacı için de 1864'ten itibaren İstanbul ve taşrada, çoğunlukla ıslahhane olarak kurulan sanayi mektepleri açıldı; kimsesiz çocuklara terzilikten dokumacılığa, dericilikten matbaacılığa kadar mesleki eğitim verildi.

Özet

• Mali kaynak yetersizliği ve kapitülasyonlar nedeniyle sınırlı gümrük geliri, Tanzimat'ın sanayileşme programının sürdürülmesini engelledi; Kırım Savaşı sonrası dış borçlanma dönemi başladı.
• Şirket-i Hayriye (1850), Türkiye'nin ilk anonim şirketi olarak örnek teşkil etti; 1849-1910 arasında 95 şirket kuruldu (Koraltürk).
• Kaime (1840, ilk kağıt para) hızla değer kaybetti; Dersaadet Bankası (1849-1852) ve ardından Osmanlı Bankası (1856, sonra Bank-ı Osmanî-i Şahane) kuruldu.
• 1864'te kurulan Islah-ı Sanayi Komisyonu, esnaf/zanaatkârları şirketleştirmeyi ve uluslararası fuarlara katılımı hedefledi; sermaye yetersizliği nedeniyle şirketleşme kısa ömürlü kaldı.
• Sultan Abdülaziz'in 1867 Paris Fuarı ziyareti ve Ahmed Midhat Efendi'nin "Makineler Sarayı" izlenimleri, Avrupa'nın sanayi üstünlüğünün Osmanlı üst yönetimi üzerindeki etkisini gösterir (Şirin).