Aydınlanma Düşüncesi: Hobbes, Locke ve Fransız Filozofları

Aydınlanmanın Doğuşu

Bilim devrimiyle birlikte yeni düşünce ve yöntemlerin keşfedilmesi, Avrupalı filozofları toplumsal konular hakkında daha derin düşünmeye sevk etti. Aydınlanma veya akıl çağı olarak adlandırılan ve XVIII. yüzyıl ortalarında zirveye ulaşan bu süreçte, yönetim, ekonomi, din ve eğitimle ilgili temel konular aklı ve bireyi ön plana çıkaran yenilikçi bir bakış açısıyla ele alındı. Aydınlanma düşüncesinin mimarları, iki İngiliz siyaset bilimcisi Thomas Hobbes ve John Locke'du.

Hobbes: Mutlak Monarşi Savunusu

XVII. yüzyıl ortalarında İngiliz İç Savaşı'nın yıkımlarına tanıklık eden Thomas Hobbes, insanların doğuştan kötü ve bencil olduğu görüşündeydi. En bilinen eseri "Leviathan"da, insanların toplumsal bir sözleşme ve mutlak bir monarşiyle yönetilmesi gerektiğini savundu. Ona göre egemenler böyle bir sözleşmeyle hayatı "herkesin herkese karşı savaşacağı" bir durumdan çıkarıp güvenli hâle getirebilirdi; insanlar kasvetli, "yalnız, yoksul, çirkin, vahşi ve kısa süreli" bir hayattan kurtulmak için haklarını güçlü bir hükümdara teslim etmeliydi.

Locke: Doğal Haklar ve Rızaya Dayalı Yönetim

John Locke ise "İnsan Anlayışı Üzerine Bir Deneme" adlı eserinde insanların akıl sahibi varlıklar olarak kendi işlerini yönetme yeteneğine sahip olduğunu savundu. Mutlak monarşi yerine öz yönetimi öne çıkaran Locke'a göre tüm insanlar özgür ve eşit doğar ve üç doğal hakka (yaşam, özgürlük, mülkiyet) sahip olurdu; hükûmetlerin görevi bu hakları korumaktı, vatandaşlar da görevini yerine getirmeyen hükûmetleri devirebilirdi. Locke'un rızaya dayalı yönetim teorisi modern demokrasinin temelini oluşturdu ve Avrupa ile Amerika'daki bağımsızlık mücadelelerine doğrudan ilham kaynağı oldu.

Fransız Aydınlanma Filozofları

Aydınlanma düşüncesi XVIII. yüzyıl ortasında Fransa'da zirveye ulaştı. Voltaire (gerçek adı François Marie Arouet), başta Candide olmak üzere birçok eserinde rahipleri, aristokratları ve devlet adamlarını hicvederek eleştirel bir dil kullandı; bu yüzden iki kez hapse atıldı ve İngiltere'ye sürgün edildi. Buna rağmen ifade özgürlüğü için mücadeleden vazgeçmeyen Voltaire'in "Söylediğin hiçbir şeye katılmıyorum ama bunu söyleme hakkını ölümüne savunacağım" sözü, düşünce hayatının özetidir.

Baron de Montesquieu, Britanya'nın en dengeli yönetim yapısına sahip olduğunu savunarak yasama, yürütme ve yargının birbirinden bağımsız olması gerektiğini vurguladı; 1748'de yazdığı "Kanunların Ruhu" adlı eserinde "Güç, gücün denetleyicisi olmalıdır" görüşünü ileri sürdü. Bu eser, Kuzey Amerika'daki İngiliz kolonilerinin siyasi liderlerine rehberlik ederek ABD Anayasası'nın temelini oluşturdu.

Jean Jacques Rousseau, diğer aydınlanma düşünürlerinden farklı olarak "İnsan özgür doğar, oysaki her yerde zincirlerle bağlanmıştır" diyerek medeniyetin insan fıtratındaki iyiliği bozduğunu savundu. "Toplum Sözleşmesi" adlı başyapıtında, insanların bir arada yaşayabilmesi için tüm insanların hakları gözetilerek sağlanan bir toplumsal antlaşmaya ihtiyaç olduğunu belirtti; doğrudan demokrasiyi savunan Rousseau'ya göre tüm insanlar eşit haklara sahipti ve soyluluk unvanları kaldırılmalıydı. Rousseau'nun fikirleri, monarşik yapıyı deviren 1789 Fransız İhtilali'nin öncülerine ilham verdi.

Beccaria: Adalet Sistemi Reformu

İtalyan filozof Cesare Beccaria, Avrupa adalet sistemindeki aksaklıkları eleştirdi; ona göre yargının amacı toplumsal düzeni korumak olmalıydı ama mevcut sistem suçlulardan intikam almak üzerine kuruluydu. Tanık ve şüphelilere işkenceye, yargılamalardaki usulsüzlüğe karşı çıkan Beccaria, "Suçlar ve Cezalar Hakkında" adlı eserinde hızlı yargılamanın ve idam cezasının kaldırılması gerektiğini savundu; fikirleri Avrupa ve Kuzey Amerika'daki ceza hukuku reformcularına ilham kaynağı oldu.

Hobbes ve Locke: Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme

Hobbes ve Locke'un insan doğası konusundaki görüşleri kökten farklıdır: Hobbes insanı doğuştan bencil ve tehlikeli görüp mutlak otoriteyi güvenliğin garantisi sayarken, Locke insanı akıl sahibi ve kendi kendini yönetebilir görüp sınırlı, rızaya dayalı bir yönetimi savundu. Ortak noktaları ise ikisinin de toplumsal sözleşme kavramını kullanmasıydı — yani insanların bir arada yaşamak için bir tür anlaşmaya ihtiyaç duyduğu fikri paylaşılıyordu, ancak bu anlaşmanın sonucunda ortaya çıkması gereken yönetim biçimi konusunda taban tabana zıt sonuçlara varıyorlardı. Bu karşıtlık, aydınlanma düşüncesinin tek bir siyasi reçete sunmadığını, aksine geniş bir yelpazede tartışma alanı açtığını gösterir.

Aydınlanmanın Toplumsal Eleştirisi ve Mirası

Aydınlanma çağı filozofları, Avrupa toplumlarına uzun süredir hâkim olan yerleşik inanç ve düşünceleri sorgulayarak yeni bakış açıları ortaya koydu. Monarşiyle yönetilen toplumlardaki Hristiyanlık anlayışı ve Kilise-kral iş birliğinin sosyal sınıflar arasındaki eşitsizliği artırması, dönemin düşünürleri tarafından sert biçimde eleştirildi. Bu teoriler hızla yayılarak Amerikan ve Fransız devrimleri başta olmak üzere birçok yenilikçi harekete ilham kaynağı oldu — aktif birer devrimci olmasalar da aydınlanma filozofları, geliştirdikleri düşüncelerle devrim niteliğinde reformların gerçekleşmesine aracılık etti.

Özet

• Hobbes, insanın doğuştan kötü olduğunu savunarak mutlak monarşiyi; Locke ise insanın akıl sahibi olduğunu savunarak yaşam-özgürlük-mülkiyet haklarına dayalı, rızaya dayanan sınırlı yönetimi önerdi.
• Voltaire ifade özgürlüğünü, Montesquieu (1748, Kanunların Ruhu) güçler ayrılığını, Rousseau (Toplum Sözleşmesi) doğrudan demokrasi ve eşitliği, Beccaria ise adil ve insancıl bir ceza sistemini savundu.
• Montesquieu'nun güçler ayrılığı fikri ABD Anayasası'nın, Rousseau'nun eşitlik fikri ise Fransız İhtilali'nin doğrudan ilham kaynaklarından biri oldu.
• Hobbes ve Locke, toplumsal sözleşme kavramını paylaşsa da insan doğası konusunda taban tabana zıt sonuçlara ulaştı; bu, aydınlanmanın tek tip bir siyasi reçete sunmadığını gösterir.
• Aydınlanma filozofları aktif devrimciler olmasa da, geliştirdikleri fikirlerle Amerikan ve Fransız devrimlerine doğrudan ilham verdi.