Fransız İhtilali'nin Başlaması: Bastille'den İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi'ne

États-Généraux'nun Açılışı ve Uzlaşmazlık

5 Mayıs 1789'da Versailles Sarayı'nda üç sınıfın temsilcileri tarafından États-Généraux (Genel Meclis) toplantısı yapıldı; ancak sınıfların oy kullanma yöntemi konusunda (sınıf başına bir oy mu, temsilci başına bir oy mu) çıkan anlaşmazlık nedeniyle uzlaşma sağlanamadı. Bu tıkanıklık, üçüncü sınıf temsilcilerinin ayrı bir yol izlemesine zemin hazırladı.

Bastille Baskını: Sembolik Dönüm Noktası

Soylu sınıfın Ulusal Meclisi devirmesinden endişe duyan Paris halkı, 14 Temmuz 1789'da, kraliyet otoritesini temsil eden ve siyasi tutukluları barındıran Bastille Hapishanesine baskın yaparak burayı ele geçirdi. Baskın öncesinde Parisliler bir silah deposundan otuz bin tüfek gasp etmiş, ancak mermi bulamayınca Bastille'e yönelmişti; oraya ulaştıklarında hapishaneyi ateşe verip içerideki mahkûmları serbest bıraktılar. Bastille'in düşmesi, tiranlık sisteminin sona erebileceğine dair umutları artırdı ve bugün hâlâ Fransa'nın ulusal bayramı olarak kutlanan bu olay, ihtilalin en güçlü sembolü hâline geldi.

Feodal Ayrıcalıkların Kaldırılması

4 Ağustos 1789'da, olayların büyümesi üzerine XVI. Louis, Ulusal Meclisi tanımak ve kraliyet yetkilerinin anayasa tarafından denetlenmesini kabul etmek zorunda kaldı. Meclis ilk olarak feodal düzeni ve vergi yükümlülüklerini kaldıran bir kararname yayımladı; ardından ruhban sınıfının ayrıcalıkları ellerinden alınarak Kilisenin topraklarına el kondu. 4-5 Ağustos'ta Versailles'da yapılan toplantıda milletvekilleri, kraliyet rejimi kurumlarını ve bu kurumlara verilen ayrıcalıkları kaldırmak için oy kullandı — bu, tek bir gecede yüzyıllardır süregelen feodal sistemin resmen sona erdirilmesi anlamına geliyordu.

İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi

20-26 Ağustos 1789'da, Fransız İhtilali'ne ilham veren 17 maddelik İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi Ulusal Mecliste kabul edildi. Bildirgenin ilk maddeleri şöyleydi: "İnsanlar, haklar bakımından özgür ve eşit doğar ve yaşarlar"; "Her bir politik birleşmenin amacı doğal ve dokunulamaz insan haklarını (özgürlük, mülkiyet, güvenlik, baskıya karşı direnme) korumaktır"; "Egemenliğin temeli esas olarak ulustadır." Aydınlanma düşüncesinden ilham alınarak hazırlanan bu bildirge, bireylerin güvenlik, mülkiyet ve ifade özgürlüğü haklarını güvence altına alarak modern insan hakları felsefesinin temel taşlarından biri hâline geldi.

Ekmek Krizi ve Versailles Yürüyüşü

Kuraklık döneminin geçmesine rağmen ülkede hâlâ ekmek kıtlığı çekilmesi üzerine, 5-6 Ekim 1789'da çoğunluğu kadınlardan oluşan on bin kişilik bir grup, bıçak ve baltalarla Versailles Sarayı'na yürüdü. Ekmek tedariki için Ulusal Meclisin önlem almasını talep eden halk, bazı muhafızları öldürerek kral ve kraliçeden sarayı terk etmelerini istedi ve kraliyet ailesinin Paris'e dönmesi için baskı yaptı. Bu olay, ihtilal sürecinde kadınların aktif ve belirleyici bir rol oynadığını gösteren önemli bir örnektir.

1791 Anayasası: Anayasal Monarşiye Geçiş

1791'de, kralın yetkilerini sınırlamak ve Fransızların temel haklarını güvence altına almak amacıyla oluşturulan anayasa Ulusal Mecliste kabul edildi. Bu anayasayla yasama, yürütme ve yargı yetkileri ayrıştırıldı ve Fransa anayasal bir monarşi hâline getirildi. Ancak bu düzenleme eşitlikçi değildi: yirmi beş yaş üstü ve vergi mükellefi olan erkeklere "aktif vatandaşlık" statüsüyle oy hakkı tanınırken, kadınlar ve diğer erkekler "pasif vatandaş" statüsüyle oy hakkından mahrum bırakıldı.

Kadınların Hak Mücadelesi: Olympe de Gouges

Fransa'da kadınlar kurdukları dernekler aracılığıyla ihtilal sürecinde aktif rol aldı. İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi'nin ilk maddesindeki "insanlar" kelimesinin aslında yalnızca erkekleri kastediyor oluşu Fransız kadınlarını rahatsız etti. Olympe de Gouges, 1791'de "Kadın ve Yurttaş Hakları Bildirgesi"ni yayımladı: "Kadınlar özgür doğar ve erkeklerle eşit haklara sahiptir... kadının doğal haklarının kullanımı, erkeğin ona karşı uyguladığı sürekli zulümle sınırlıdır." 1791 Anayasası'yla pasif vatandaş ilan edilen ve büyük baskılara maruz kalan Gouges dahil birçok kadın eylemci idam edildi; ancak sonraki yıllarda yapılan yasal düzenlemelerle kadınların eğitim, evlenme, boşanma, iş yeri açma haklarına dair iyileştirmeler yapıldı.

Kraliçenin Sonu

21 Ocak 1793'te XVI. Louis, Konvansiyon Meclisi tarafından vatana ihanet suçlamasıyla yargılanıp idam edildi; 16 Ekim 1793'te ise Kraliçe Marie Antoinette giyotine gönderildi. Rousseau'nun 1776'da "İtiraflar" adlı eserinde aktardığı, halkın açlıktan şikâyet ettiğini duyan büyük bir prensesin "Ekmek bulamıyorlarsa pasta yesinler" dediği anekdot, sonraki yıllarda Marie Antoinette'e mal edilmiştir (Rousseau bunu yazdığında Marie Antoinette henüz yirmi bir yaşındaydı) — bu, tarihsel söylentilerin gerçek kaynağından koparak popüler hafızada nasıl yer değiştirebildiğinin dikkat çekici bir örneğidir.

Özet

• 5 Mayıs 1789'daki États-Généraux'daki oy usulü anlaşmazlığı, 14 Temmuz 1789 Bastille Baskını ile sembolik bir dönüm noktasına dönüştü.
• 4 Ağustos 1789 kararnamesiyle feodal düzen ve vergi ayrıcalıkları kaldırıldı; 20-26 Ağustos 1789'da kabul edilen 17 maddelik İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi modern insan hakları felsefesinin temellerini attı.
• 5-6 Ekim 1789 Versailles Yürüyüşü'nde kadınların öncülüğünde halk, ekmek kıtlığını protesto ederek kraliyet ailesini Paris'e dönmeye zorladı.
• 1791 Anayasası Fransa'yı anayasal monarşiye dönüştürdü ama oy hakkını yalnızca vergi mükellefi erkeklere tanıdı; Olympe de Gouges bu eşitsizliğe karşı Kadın ve Yurttaş Hakları Bildirgesi'ni yayımladı ve bu nedenle idam edildi.
• XVI. Louis (21 Ocak 1793) ve Marie Antoinette'in (16 Ekim 1793) idamı, monarşinin fiilen sona erdiğini gösteren nihai olaylardı.