Türk Şehirleşmesi, Ticaret Yolları ve Ahilik Teşkilatı

Türkistan ve Horasan'da Şehirleşme

İlk Türk-İslam devletlerinden Karahanlı, Gazneli ve Selçukluların hâkim oldukları coğrafyalarda inşa ettirdiği mimari yapılar, Türklerin yaşadıkları şehirleri bayındır hâle getirdiğinin en önemli göstergesidir. Türkistan'daki şehirler, Orta Çağ Avrupası'ndaki şehirler gibi kaleler ve surlarla çevriliydi. Karahanlı Döneminde medrese, türbe, köprü, cami, saray, ribat gibi birçok mimari eser inşa edildi. Gaznelilerde ise özellikle Sultan Mahmud zamanında yeni saraylar, çarşılar, köprüler, su yolları ve su kemerleri yapıldı. Selçukluların 1040'ta kazandığı Dandanakan Zaferi'nden sonra birçok Türk ailesi Horasan bölgesine göç ederek buralarda yurtlar edindi; Nişabur ve Rey'de Selçuklu hükümdarları için iki ayrı saray yapıldı. Türkistan'dan göç eden Türkler, yerleştikleri bölgelerdeki toplumlarla etkileşime girerek kendi kültürlerini Horasan, Maveraünnehir, İran ve Irak'taki İslam kültürüyle sentezledi; böylece Karahanlılar Türkistan'da, Selçuklular ise hem Türkistan hem Anadolu'da Türk-İslam medeniyeti olarak adlandırılan özgün bir kent kültürü meydana getirdi.

Anadolu'da Yerleşme ve İmar

Malazgirt Zaferi sonrasında Anadolu'ya gelen ve iskân edilen Türkmenler, yerleştikleri bölgelerin Türkleşmesine büyük katkı sağladı. Türkler Konya, Alanya, Aksaray gibi yerleşimleri fethettikten sonra buraları Türk gelenekleri ve İslam düşüncesi doğrultusunda yeniden imar etti. Hayvancılıkla uğraşan konargöçerler geniş otlakların bulunduğu bölgelere yerleştirilirken zanaat ve ticaretle uğraşan Türkler şehirlerde iskân edildi. Şehirlerde genellikle farklı mahallelerde oturan Müslümanlar ve gayrimüslimler aynı çarşı ve pazarları kullanırdı; buna karşın ibadet, giyim kuşam ve yaşam tarzları birbirinden farklıydı, dolayısıyla mahalle kültürü dinî, etnik ya da mesleki farklılıklara göre şekillendi.

Türkler Anadolu'ya yerleştikten sonra hızla yeni mimari eserler inşa etti veya var olanları dönüştürdü: ibadet ihtiyacı için camiler yapıldı, bazı kiliseler camiye çevrildi; kervan yolları üzerinde namazgâhlar açıldı; tekkeler, şifahaneler ve medreseler inşa edilerek halkın sosyal ve dinî ihtiyaçları karşılandı. Şehir merkezlerine ya da yakınlarına kurulan kabristanlarla ölüye ve mezara saygı geleneği sürdürüldü; kasaba ya da şehir merkezindeki bir caminin etrafında oluşturulan meydanlar da önemli sosyal mekânlar arasındaydı.

Ticaret Yollarının Canlandırılması

Selçuklular, Anadolu'daki şehirleri yeniden yapılandırırken fetihler sırasında güvenlik sorunları ve istikrarsızlık nedeniyle işlevini kaybeden uluslararası ticaret yollarını canlandırmak için tedbirler aldı. Karahanlı Dönemi devlet adamlarından Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig adlı eserinde "Dünyayı dolaşan bu satıcılar olmasaydı kara samur kürkü ne zaman giyerdin? Satıcılar gezip dolaşmasaydı bu inci dizilerini kim seyredebilirdi?" diyerek ticaretin önemini vurgulamıştı. Bu doğrultuda ticaret yolları üzerindeki konaklama mekânları tamir edilerek yeni köprüler inşa edildi ve tüccarlara vergi muafiyetleri getirildi. Kayseri yakınlarındaki Yabanlu Panayırı gibi uluslararası fuar niteliğinde ticari merkezlerde tüccarların faaliyetlerini kolaylaştıracak yaşam alanları oluşturuldu; tarımsal üretimi artırmak amacıyla köylülere araç gereç yardımı yapıldı.

Selçuklular, Venedik'le 1220'de yaptıkları ticaret sözleşmesiyle tüccarlara büyük avantaj ve ayrıcalıklar sağladı; devlet, tüccarlara kişisel ve mallarıyla ilgili güvenlik garantisi veriyordu. Değerli taşlar, inci, gümüş, altın sikke ve hububat gümrük vergisinden muaf tutulurken diğer mallara %2 oranında düşük gümrük vergisi uygulanıyordu. Konya-Aksaray kara yolu üzerindeki Sultanhanı Kervansarayı, 1229'da I. Alâeddin Keykubad tarafından yaptırılmış, askerî ve ticari önem taşıyan görkemli bir vakıf eseridir. Selçuklular Konya, Sivas ve Erzincan gibi çeşitli kentlerde sikke basıyordu; bakır sikke (mangır) ilk kez Sultan Rükneddin Mesud zamanında, gümüş sikke ise II. İzzeddin Kılıçarslan zamanında (1185) basılmıştır; altın sikkenin yanı sıra yabancı altınlar (halife altınları, İtalyan florinleri, Mısır/Halep yusufları) da Selçuklu topraklarında geçerlilik taşıyordu.

Fütüvvet ve Ahilik Teşkilatı

Selçuklular Dönemi'ndeki sosyoekonomik hayatın gelişmesinde Ahilik teşkilatı önemli rol oynadı. Ahilik, Selçuklu Döneminde Anadolu'da kurulurken Abbasi Halifesi Nasır Lidinillah öncülüğünde ortaya çıkmış sosyoekonomik bir yapı olan fütüvvet teşkilatı örnek alındı; bu iki teşkilat amaç ve yapılanma bakımından birçok ortak noktaya sahipti. Türkiye Selçukluları Döneminin sosyolojik koşulları ve Moğol istilasının yol açtığı sorunlar, Ahiliğin Anadolu'da kendine özgü millî ve dinî bir yapı olarak ortaya çıkmasına zemin hazırladı. Türkistan'dan Anadolu'ya gelen esnaf ve zanaatkârlar iş bulmak, Doğu Romalılarla rekabet etmek, ürettikleri malların kalitesini korumak ve esnaf ahlakını iş hayatına hâkim kılmak gibi amaçlarla Ahi Evran öncülüğünde teşkilatlandı.

İbn Battûta Seyahatnâmesi'nde anlatıldığı üzere Anadolu'daki ahi gençleri (fityân) yabancı misafirleri büyük bir cömertlikle ağırlar, zaviyelerinde yemek ikram eder, misafirlerine türkü söyleyip raksederek eşlik ederlerdi. Fütüvvetnamelere göre fütüvvet ehlinin temel ilkeleri arasında namazı bırakmamak, helal kazanç sahibi olmak, Müslüman kardeşlerine yardımcı olmak ve iyiliği emredip kötülükten sakındırmak yer alıyordu.

Özet

• Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu devletleri; kaleler, medreseler, saraylar ve su yollarıyla Türkistan'da bayındır şehirler inşa etmiş, Anadolu'ya yerleşen Türkler de camiler, tekkeler, şifahaneler ve medreselerle kendi kent kültürlerini kurmuştur.
• Selçuklular, güvenlik sorunları nedeniyle işlevini kaybeden ticaret yollarını köprü/kervansaray onarımı ve vergi muafiyetleriyle canlandırmış; Yabanlu Panayırı ve Sultanhanı Kervansarayı gibi merkezler ile Venedik'le yapılan 1220 ticaret anlaşması bu politikanın somut örnekleridir.
• Abbasi kökenli fütüvvet teşkilatı örnek alınarak Anadolu'da Ahi Evran öncülüğünde kurulan Ahilik teşkilatı, esnaf ve zanaatkârları dayanışma, ahlak ve mesleki kalite ilkeleri etrafında örgütleyerek Selçuklu sosyoekonomik hayatının gelişmesine önemli katkı sağlamıştır.