Türk-İslam Sanatında Mimari, Süsleme ve Edebiyat

Türk-İslam Sanat Anlayışının Temelleri

Türklerin İslamiyet'i kabulünden sonraki yeni sanat anlayışlarının temeli, Türkistan'da kurulan Karahanlı Devleti zamanında atıldı ve Karahanlılardan Türkiye Selçuklularına kadar geliştirilerek devam ettirildi. I. Anadolu Beylikleri ve Türkiye Selçukluları dönemlerinde ortaya konan sanatsal ürünlerde hem İslamiyet öncesi Türk geleneklerinin ve İslam sanatının hem de Yunan, Roma, Bizans, Kafkas ve Akdeniz kültür çevrelerinin izleri görüldü. Bu dönemde Konya, Sivas, Malatya, Tokat, Amasya, Kayseri, Antalya, Alanya, Sinop, Erzurum, Diyarbakır gibi şehirlerde cami, medrese, han, kervansaray, kümbet ve şifahane gibi birçok yapı inşa edildi; taş işçiliği başta olmak üzere çini, ahşap ve maden sanatına yer verilen bu yapılarda özgün eserler ortaya kondu.

Kümbetler ve Taş İşçiliği

Taş işleme sanatının en güzel örneklerinden olan ve anıt mezar özelliği taşıyan kümbetler, İslam dünyasında ilk kez Türkler tarafından inşa edildi; bazı sanat tarihçilerine göre Türklerdeki çadır sanatı kümbetler aracılığıyla mimariye yansıtıldı. Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası (1228-1229, Mengücekliler tarafından Sivas'ta yaptırılmıştır), cami-darüşşifa-türbeden oluşan bir külliye olup Anadolu'daki taş işçiliğinin en güzel örneklerinden birini oluşturur; dört taç kapısından Kuzey Taç Kapısı, üzerindeki motiflerin cenneti tasvir ettiği düşünülerek Cennet Kapısı olarak da anılır. Konya'daki İnce Minareli Medrese'nin taç kapısındaki geometrik süslemeler, hatlar ve bitki motifleri Selçuklu süsleme sanatının özgün özelliklerini yansıtır; bu medresede Selçuklu Döneminde hadis eğitimi verilmiştir.

Çini, Minyatür ve Diğer Sanat Dalları

Türklerde Uygurlardan itibaren mimari süslemede kullanılan çini sanatı, Karahanlı, Gazneli ve Büyük Selçuklu eserlerinde de görülmüş, ancak asıl gelişimini XI. yüzyıldan itibaren Anadolu'da göstermiştir; Kubâdâbâd Sarayı'ndaki çini örneklerinde insan, aslan, çift başlı kartal gibi tasvirlere ve bitki motiflerine yer verilmiştir. Selçuklu Döneminde edebiyat, minyatür, cam işlemeciliği ve halı dokumacılığı alanlarında da gelişme kaydedildi; Türk ve Fars edebiyatındaki aşk hikâyelerinden biri olan Varka ve Gülşah'ın minyatürleri XIII. yüzyılda Türkiye Selçuklu nakkaşı Abdülmü'min el-Hoyî tarafından çizilmiştir. Türkistan'da dokumacılıkta uzmanlaşan Türkler bu sanatı Anadolu'da da sürdürmüştür.

Avrupa'da Romanesk ve Gotik Sanat

Orta Çağ Avrupası'na hâkim olan skolastik düşünce, toplumların bilim, eğitim, kültür ve sanata bakışını büyük ölçüde etkiledi; Katolik Kilisesi ve tarikatlar sanatsal çalışmalarda belirleyici unsur oldu. Avrupa mimarisi, IX-XII. yüzyıllar arasında etkili olan romanesk sanat ile XII-XVI. yüzyıllar arasında etkili olan Gotik sanat olmak üzere iki farklı anlayışa göre şekillendi. Notre Dame Katedrali (1163-1345, Paris) Gotik mimarinin en güzel örneklerinden biriyken, Gotik mimarinin ilk örneklerinden Saint Denis Katedrali (XII. yüzyıl, Başrahip Suger tarafından yeniden inşa edilmiştir) sivri kemerleri ve kaburgalı tonozuyla Gotik üslubun belirgin özelliklerini taşır ve Fransız kraliyet ailesinin simgelerinden biri kabul edilir. Chartres Katedrali, XII-XIII. yüzyıllara ait en büyük heykel koleksiyonuna sahiptir. Bu dönemde yapılan fresk, heykel ve vitraylarda Eski ve Yeni Ahit'te anlatılan olaylar tasvir edildi; XIII. yüzyıl ortalarından itibaren el yazması kitaplar için minyatürler de çizilmeye başlandı. Avrupa'da XII. yüzyıldan itibaren dinî yapıların süslemesinde mozaik yerine vitray kullanılmaya başlanmış; Saint-Étienne Collegiate Kilisesi'ndeki 1170 tarihli vitraylar romanesk üsluptan Gotik üsluba geçişi gösteren önemli örneklerdendir. 1300'lü yılların başında yazılan ve yaklaşık yüz kırk şairin şiirlerini içeren Manesse Kodeksi'ndeki renkli minyatürler, Gotik resim üslubunun en önemli örnekleri arasındadır.

Türk-İslam ve Batı Sanatının Karşılaştırılması

Her iki medeniyette de dinî motivasyon mimariyi güçlü biçimde şekillendirmiştir: Türk-İslam dünyasında cami, medrese, kümbet ve külliyeler; Batı'da katedral ve manastırlar öne çıkmıştır. Süsleme tekniklerinde ise Türk-İslam sanatı taş işçiliği, çini ve geometrik/bitkisel motiflere dayanırken Batı sanatı fresk, heykel ve vitray gibi figüratif dinî tasvirlere dayanmıştır; bu fark, İslam sanatındaki tasvir hassasiyeti ile Hristiyan sanatındaki figüratif anlatı geleneği arasındaki temel ayrımı yansıtır.

Özet

• Türk-İslam sanat anlayışı Karahanlı Devleti'nden başlayıp Anadolu Selçuklu ve beyliklerine kadar gelişerek taşınmış; kümbet (İslam dünyasında ilk kez Türkler tarafından inşa edildi), çini, minyatür ve dokumacılık bu geleneğin özgün ürünleri olmuştur.
• Divriği Ulu Cami ve İnce Minareli Medrese gibi eserler Anadolu Selçuklu taş işçiliğinin, Kubâdâbâd Sarayı çinileri ise Anadolu çini sanatının zirve örnekleridir.
• Avrupa mimarisi aynı dönemde romanesk sanattan (IX-XII. yy) Gotik sanata (XII-XVI. yy) geçiş yaşamış; Notre Dame ve Saint Denis katedralleri bu geçişin, fresk/heykel/vitray ise Batı'nın dinî figüratif sanat geleneğinin belirgin örnekleridir.