Türk-İslam Devletlerinde Ordu Teşkilatı ve İkta Sistemi

Ordu-Millet Geleneğinin Devamı ve Onlu Sistem

Türkler, ordu-millet olma özelliğini İslamiyet'in kabulünden sonra da devam ettirdi. Türk-İslam devletlerinde ordular, ilk kez Asya Hun Hükümdarı Mete Han (MÖ 209-174) tarafından oluşturulan onlu sisteme göre yönetildi ve sefer esnasında bu ordulara hükümdarlar bizzat kumandanlık etti. Başta Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu olmak üzere Türk-İslam devletlerindeki ordu teşkilatları büyük ölçüde Türklerden oluşturuldu; bununla birlikte Karahanlılar dışındaki diğer Türk-İslam ordularında farklı etnik gruplara mensup askerler de görev yaptı.

Gulam Sistemi

Gulam, savaş esirleri arasından seçilen, parayla satın alınan (memluk), hediye ya da intikal yoluyla sahip olunan kişilerle oluşturulmuş askerî sınıfı ifade eder. Sarayı ve hükümdarı koruyan, saray hizmetlerini yürüten bu birlikler Karahanlılar Döneminde saray muhafızları (turgak ve yatgak), Gazneli ve Büyük Selçuklu dönemlerinde ise saray gulamları olarak adlandırıldı. Gulamlar, liyakat ve kabiliyetlerine göre daimî ve maaşlı olarak hem sivil hem de askerî kadrolarda görevlendirilirdi. Yerli unsurların da görev yaptığı Gazneli ordusu, asıl gücünü sarayda gulam olarak yetiştirilmiş Türklerden oluşan hassa ordusundan alıyordu.

Gazneli Ordusunun Özellikleri

Gazneli ordusunun çoğunluğunu tek atlı süvari birlikleri oluşturuyordu ve hareket kabiliyetleri sebebiyle atlar savaşın kazanılmasında önemli rol oynuyordu. Müslüman hanedanlar arasında savaşlarda ilk defa büyük oranda fil kullanan devletin Gazneliler olduğu iddia edilir; filler binek hayvanı olarak kullanılmasının yanında düşman moralini bozmak ve kale kuşatmalarında surları yıkmak amacıyla ağır silahlar gibi de kullanılırdı. Buna rağmen savaştaki temel unsurun at olduğu, Gazne ordusunun teçhizat bakımından çağdaşlarına göre zengin ve gelişmiş olduğu kabul edilir.

Büyük Selçuklu Ordusu

Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluş sürecinde Türkmen birlikleri önemli rol oynadı. Devlet yerleşik düzene geçip kurumsallaştıkça Türkmenlerin yerini gulam sisteminde yetiştirilen Türkler ve diğer kavimlere mensup kişiler aldı; Türkmenler ise devletin sınır ve uç boylarında akıncı kuvvet olarak stratejik önemlerini korudular. Büyük Selçuklu ordusunda yaya askerlerin yanı sıra süvari birlikleri de bulunuyordu ve bu süvariler ordunun çoğunluğunu ve asıl vurucu gücünü oluşturuyordu.

İkta Sistemi

Büyük Selçuklu Döneminde İslam devlet geleneğinin önemli unsurlarından biri olan ikta sistemi geliştirilerek uygulanmaya başlandı. İkta, ülke topraklarının vergi gelirlerine göre sınıflandırılması ve her bölgenin askerî ve sivil görevlilere hizmetleri karşılığında maaş olarak verilmesi esasına dayalı bir toprak ve yönetim sistemidir. Bu sisteme göre ülke topraklarının tamamı devlete aitti; ancak ikta sahipleri, savaşa hazır asker bulundurma ve yaşadıkları bölgenin güvenliğini sağlama koşuluyla kendilerine tahsis edilen toprakları işletebiliyordu. Bu sistem sayesinde devlet hem merkezi otoritesini güçlendirdi hem de savaşa sürekli hazır bir askerî güce sahip oldu; Selçuklu ordusunun en kalabalık bölümünü ikta birlikleri oluşturuyordu.

Silahlar

Büyük Selçuklu askerleri savaşlarda ok, yay, kılıç, kalkan, gürz, topuz, nacak, mızrak, hançer gibi hafif silahlar kullandı; kale kuşatmalarında ise arrade (taş atan küçük mancınık) ve büyük mancınıklar kullanıldı. Türkiye Selçukluları başlangıçta tabi olduğu Büyük Selçuklu Devleti'nin siyasi ve askerî yapılanmasını örnek aldı, ancak ihtiyaçlar ve değişen koşullar neticesinde zamanla bu yapılarda bazı değişiklikler yaptı.

Türkiye Selçuklu Ordu Unvanları

Türkiye Selçuklu ordusunun başkomutanı Beylerbeyi veya Emirü'l-Ümerâ unvanı taşırdı. Ordu komutanlarına Subaşı (veya Sipehsalar, serleşker) denirdi; Türkmen kuvvetlerinin başında ise beyler bulunurdu. Selçuklularda donanma komutanlarına Reisü'l-Bahr veya Melikü's-Sevahil (sahiller komutanı), ayrıca Emîrü's-Sevahil de denilmiştir.

Özet

• Türk-İslam ordularının temeli, Mete Han'ın oluşturduğu onlu sisteme dayanır; gulam adı verilen (savaş esirleri/satın alınan kişilerden oluşan) askerî sınıf Karahanlılarda turgak-yatgak, Gazneli ve Büyük Selçuklu'da saray gulamları adıyla hükümdarı ve sarayı koruyan hassa ordusunun temelini oluşturmuştur.
• Gazneli ordusu süvari ağırlıklı olup fil kullanımıyla da öne çıkmıştır; Büyük Selçuklu ordusunda kuruluş döneminde etkili olan Türkmenlerin yerini zamanla gulam sistemi almış, Türkmenler ise uç bölgelerinde akıncı kuvvet olarak görev yapmaya devam etmiştir.
• İkta sistemi, devlete ait toprakların asker besleme ve bölge güvenliği karşılığında görevlilere tahsis edilmesi esasına dayanır ve Selçuklu ordusunun en kalabalık kesimini oluşturmuştur; Türkiye Selçuklu Devleti kendine özgü Beylerbeyi, Subaşı ve Reisü'l-Bahr gibi komutanlık unvanları geliştirmiştir.