Dandanakan, Pasinler ve Malazgirt: Türklerin Anadolu'ya Girişi

Türklerin Anadolu'ya Yönelik Erken Akınları

MÖ VIII. yüzyılda İskitler tarafından başlatılan Anadolu'ya yönelik Türk akınları, IV. yüzyılda Hunlar, VI. yüzyılda Sibir Türkleri tarafından devam ettirilmiştir. Yerleşme amacı taşımayan bu akınlarda Türkler, Anadolu'yu keşfederek yeni geçim kaynakları bulmayı ve buradaki topluluklarla ticaret yapmayı hedeflemiştir. VII. yüzyılda Avar Türkleri, Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu'nun başkenti Konstantinopolis'i kuşatmış ancak başarısız olmuştur. XI. yüzyılda kalabalık bir nüfusa ulaşan Oğuz Türkleri, Horasan ve Maveraünnehir bölgelerinde Karahanlı ve Gaznelilerin baskısı altında kaldıkları ve yeterli toprağa sahip olamadıkları için yeni yerleşim yerleri aramaya başlamıştır.

"Türkiye" adının kökeni: Türkiye Selçukluları Dönemi'nde yazılan Türk-İslam kaynaklarında Romalılar ve Bizanslılar için "Rum" tabiri kullanılmış, Anadolu coğrafyası "Diyar-ı Rum" şeklinde ifade edilmiştir. Malazgirt Zaferi'nden sonra kültürel ve demografik açıdan tam bir Türk yurdu hâline gelen Anadolu için, 1148'deki II. Haçlı Savaşı sırasında Türk nüfusunun yoğunluğuna tanık olan Batılı tarihçiler "Türkiye" (Turkhia, Turquia) ismini kullanmaya başlamıştır.

Dandanakan Savaşı (1040)

Selçuk Bey, Oğuzların Üçok koluna mensup Kınık boyundandı. Oğuz Yabgu Devleti'nin subaşılarından Dukak Bey'in vefatı üzerine yerine geçen Selçuk Bey, yabgu ile anlaşmazlığa düşünce Cend şehrine gelerek İslamiyet'i kabul etti. Gazneli hükümdarı Sultan Mahmud, Selçuk Bey'in ölümünden sonra devletin başına geçen Arslan Yabgu'yu hileyle yakalatıp hapsetti (1025); Arslan Yabgu hapiste vefat etti (1032). Bu olay üzerine Oğuzların bir kısmı Selçuk Bey'in torunları Tuğrul Bey ile Çağrı Bey'in etrafında toplandı.

Tuğrul ve Çağrı Beylerin liderliğinde Oğuzlar, 1040 yılında Gaznelilere karşı Dandanakan Savaşı'nı kazanarak kendi devletlerini kurdu ve Cend şehrini başkent yaptı; bu yeni devlet Selçuklular (Büyük Selçuklu Devleti) ismiyle anıldı. Savaşın son günü Selçuklu beyleri Tuğrul Bey'i yeni devletin ilk sultanı ilan etti. Dandanakan zaferi, Selçukluların Horasan'da bir devlet kurmasının ardından Sünni-İslam âleminin koruyuculuğunu üstlenmesi açısından Türk-İslam ve dünya tarihi bakımından büyük önem taşır.

Pasinler Savaşı (1048)

Dandanakan zaferinin ardından Tuğrul Bey, Anadolu'nun fethi için yeni akınlar düzenledi; bu akınlar Doğu Roma İmparatorluğu'nda büyük rahatsızlığa yol açtı. Şehzade Hasan ve arkadaşlarının Doğu Romalılar tarafından şehit edilmesi üzerine Tuğrul Bey, hem intikam almak hem gaza yapmak amacıyla Doğu Roma üzerine yürüdü. Selçuklu ordusu, 18 Eylül 1048'de Erzurum civarındaki Pasinler Ovası'nda Rum, Ermeni, Gürcü ve Abaza kuvvetlerinden oluşan elli bin kişilik bir orduyla karşılaştı; ordunun başında Tuğrul Bey'in üvey kardeşi İbrahim Yınal Bey ile amcasının oğlu Kutalmış bulunuyordu. Pasinler Savaşı, Selçukluların Doğu Roma İmparatorluğu'yla yaptığı bilinen ilk savaştır.

Savaş sonucunda Bizans ile diplomatik ilişkiler kuruldu; İstanbul'daki bir caminin tamir edilmesi, hutbede Abbasi halifesi ve Selçuklu sultanı Tuğrul Bey'in adının okunması ve caminin mihrabına Selçuklu hâkimiyet sembolü olan ok-yay damgasının işlenmesi kararlaştırıldı — Selçuklular, askeri başarılarını siyasi ve dini kazanımlarla taçlandırdı.

Malazgirt Zaferi (1071)

Doğu Roma İmparatorluğu, sık hükümdar değişikliği, ağır vergi toplama, tekfurların halka zulmetmesi ve kötü yönetim nedeniyle zayıflamıştı; bu durum Türklerin Anadolu'ya yerleşmesini kolaylaştırdı. Sultan Alp Arslan, Ağustos 1064'te sağlam surlarıyla bilinen Ani Kalesi'ni fethetti; 1066'dan itibaren Gümüştegin, Afşin, Emir Sanduk gibi Türk beylerinin komutasındaki akınlarla Orta ve Güney Anadolu'da birçok şehir ele geçirildi.

Doğu Roma imparatoriçesiyle evlendirilerek tahta geçen Romanos Diogenes, Türkleri Anadolu'dan çıkarmak amacıyla 13 Mart 1071'de büyük bir orduyla İstanbul'dan hareket etti ve Malazgirt'e ulaştı. Mısır'daki Fatımiler üzerine sefer hazırlığındaki Alp Arslan, haberi alır almaz ordusunu geri döndürerek Malazgirt önlerine geldi. Sultan, 26 Ağustos 1071 Cuma günü askerlerine "Ben, Müslümanların camilerde bizler için dua etmekte oldukları bu saatlerde düşmanın üzerine atılmak istiyorum" diyerek cuma namazından sonra sefer başlattı.

Selçuklu ordusu, Turan taktiği (bozkır kapanı) uygulayarak savunma savaşı yapar gibi geri çekilip Bizans ordusunu yormuş, ardından ani baskınla dağıtmıştır. Bizans ordusundaki ücretli Uz ve Peçenek birliklerinin soydaşları olan Selçuklulara katılması, Bizans ordusunun kalabalık ama hantal yapısı ve komutanlar arası rekabet de zafere katkı sağlamıştır. Alp Arslan, esir aldığı İmparator Diogenes'e bir savaş tutsağı değil konuk hükümdar muamelesi yaparak onunla bir barış antlaşması yaptı.

Malazgirt Zaferi'nin sonuçları: Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı, birkaç yıl içinde Anadolu ve Suriye'de Türk hâkimiyeti kuruldu; bu gelişme Avrupa'yı harekete geçirerek Haçlı Seferlerinin hazırlıklarının başlamasına yol açtı.

Özet

• Dandanakan Savaşı (1040), Selçukluların Gaznelileri yenerek bağımsız bir devlet kurmasını sağlamış; Tuğrul Bey ilk Selçuklu sultanı ilan edilmiştir.
• Pasinler Savaşı (1048), Selçukluların Doğu Roma ile yaptığı bilinen ilk savaştır ve diplomatik ilişkilerin başlamasına, Selçuklu sembollerinin İstanbul'da tanınmasına yol açmıştır.
• Malazgirt Zaferi (1071), Sultan Alp Arslan'ın Turan taktiğiyle Bizans ordusunu yenmesiyle Anadolu'nun kapılarını Türklere açmış; bu zafer, Avrupa'da Haçlı Seferleri hazırlıklarının başlamasına doğrudan zemin hazırlamıştır.