Kösedağ Savaşı ve Türkiye Selçuklu Devleti'nin Zayıflaması

Devletin Zayıflama Nedenleri

Türkiye Selçuklu Devleti, II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde siyasi, idari ve askerî açıdan büyük ölçüde zayıflamıştı. Bu dönemde vezirlik görevini yürüten Sadeddin Köpek, Anadolu topraklarını kendi çıkarları doğrultusunda yönetiyor ve halktan ağır vergiler topluyordu. Anadolu'da göçebe ve yarı göçebe olarak yaşayan Türkmenler ihmal ediliyor ve zorunlu göçe tabi tutuluyordu. Moğol İstilası'nın Anadolu'da yarattığı karışıklıklar, diğer Türk hanedanlarının Selçuklu karşıtı propagandaları ve komşu devletlerin kışkırtmaları da ülke güvenliğini tehdit ediyordu. Ayrıca halkın dinî yaşantısı ile İran bürokrasisinin hâkim olduğu Selçuklu sarayının dinî-kültürel anlayışı arasında uzlaşmazlıklar vardı.

Babaîler İsyanı (1240)

Bu olumsuzluklar sonucunda Baba İlyas ve Baba İshak gibi önemli Türkmen şeyhleri, halkı Selçuklu yönetimine karşı kışkırtarak isyana teşvik etti. Adıyaman ve Maraş'ta 1240 yılında başlayan bu hareket (Babaîler İsyanı) kısa sürede Orta Anadolu'ya kadar yayıldı. Türkiye Selçuklu Devleti'nin bu ayaklanmayı ancak güçlükle bastırabilmesi, devletin zaafa düştüğünü bir kez daha gösterdi ve Moğolları Anadolu'ya saldırma konusunda cesaretlendirdi.

Kösedağ Savaşı (1243)

İlk Moğol atakları, 1242 yılı sonbaharında Baycu Noyan komutasında Erzurum'a yapıldı; bu saldırıda büyük tahribat yaşandı. II. Gıyaseddin Keyhüsrev, Moğolları durdurmak için hazırlıklara başladı; kaynaklara göre Selçuklu ordusu 70-80 bin, Moğol ordusu 40 bin askerden oluşuyordu (sayısal üstünlüğe rağmen Selçuklular müttefiklerle olan olumsuz ilişkileri nedeniyle jeopolitik açıdan yalnızlaşmıştı). İki ordu 1243'te Sivas yakınlarında Kösedağ Savaşı'nda karşı karşıya geldi.

Moğollar, geleneksel sahte ricat (geri çekilme) taktiğini kullanarak öncü kuvvet olan Tatarları birden geri çekti. Bunu savaşı kazandıkları şeklinde yorumlayan ve dağılmaya başlayan Selçuklu öncüleri, Baycu Noyan'ın hücum emriyle Moğol ordusu tarafından imha edildi. Bu bozgunu haber alan Sultan II. Gıyaseddin Keyhüsrev'in ordugâhtan ayrılıp Tokat'a çekilmesi üzerine, geri kalan Selçuklu askerleri de savaş meydanını terk etti.

Kösedağ Savaşı'nın Sonuçları

Moğollar bu zaferle Anadolu'nun kapılarını önlerinde açık buldu. Malazgirt Savaşı ile bin bir emekle Anadolu'ya giren Türkler, Kösedağ bozgunuyla Anadolu'yu Moğol tahakkümüne bırakmış oldu. Kösedağ Savaşı ile Türkiye Selçuklu Devleti tamamen yıkılmadı, ancak çok büyük bir darbe aldı ve bundan sonra hiçbir şey eskisi gibi olmadı. Selçuklular, daha önce I. Haçlı Seferi'nde (1097) başkent İznik'i kaybettiklerinde Konya'da devletlerini yeniden ihya edebilmişlerdi; ancak Kösedağ bozgunundan sonra bunu başaramadılar. Türkiye Selçuklu Devleti, 1243-1308 yılları arasındaki 65 yıl boyunca Moğol tahakkümünden kurtulamamıştır ve bu süreç sonunda devlet tamamen ortadan kalkmıştır — bu durum, Anadolu'da yeni Türk beyliklerinin (ve nihayetinde Osmanlı Devleti'nin) ortaya çıkacağı zemini hazırlamıştır.

Türk Tarihinin Seyrini Değiştiren Başlıca Mücadeleler (Genel Değerlendirme)

1040-1299 yılları arasındaki askerî mücadeleler zincirleme bir tarihsel süreç oluşturur:

• Dandanakan Savaşı (1040): Selçuklular ile Gazneliler arasında yapılan meydan savaşıdır; Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşunu sağlamıştır.
• Pasinler Savaşı (1048): Selçukluların Doğu Roma ile yaptığı ilk savaştır; diplomatik ilişkilerin başlamasını sağlamıştır.
• Malazgirt Savaşı (1071): Anadolu'nun kapılarını Türklere açan dönüm noktası savaştır.
• Miryokefalon Savaşı (1176): Malazgirt kazanımlarını kalıcı hâle getiren "vatan koruyan" zaferdir.
• Haçlı Savaşları (1096-1204): İslam dünyasına yönelik dört büyük saldırı dalgasıdır; Türkler Anadolu'daki varlıklarını bu saldırılara karşı korumuştur.
• Hıttin Muharebesi (1187): Selahaddin Eyyubi'nin Kudüs'ü Haçlılardan geri almasını sağlayan zaferdir.
• Kösedağ Savaşı (1243): Türkiye Selçuklu Devleti'nin çöküş sürecini başlatan, Moğol tahakkümüne yol açan bozgundur.

Özet

• Türkiye Selçuklu Devleti'nin II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde yaşadığı iç zayıflık (ağır vergiler, Türkmenlerin ihmali, saray-halk arası kültürel uzlaşmazlık), 1240'taki Babaîler İsyanı'na ve dolaylı olarak Moğolların cesaretlenmesine yol açmıştır.
• Kösedağ Savaşı (1243), Moğolların sahte ricat taktiğiyle Selçuklu öncü birliklerini yanıltıp imha etmesi ve Sultanın savaş alanını terk etmesiyle sonuçlanan bir bozgundur; devlet yıkılmasa da bir daha eski gücüne kavuşamamıştır.
• 1040-1299 arasındaki yedi büyük mücadele (Dandanakan, Pasinler, Malazgirt, Miryokefalon, Haçlı Savaşları, Hıttin, Kösedağ), Türklerin Anadolu'yu yurt edinme, koruma ve nihayetinde bu topraklarda kalıcı bir devlet kurma sürecinin ardışık aşamalarını oluşturur.