Türk-İslam Dünyasında Eğitim Kurumları ve Batı ile Karşılaştırması

Bilimsel Faaliyetlerin Gelişimi

VIII. yüzyılda Abbasilerle birlikte İslam dünyasındaki bilimsel çalışmalar hız kazandı. Antik Yunan ve Hint coğrafyasında yazılan bilimsel eserlerin tercüme edilmesiyle başlayan bu süreç, Müslümanların özgün çalışmalar yapmasıyla devam etti. IX. yüzyıldan itibaren büyük bir atılım gerçekleştiren İslam dünyası, Türklerin de katkılarıyla dinî ilimlerin yanı sıra matematik, astronomi, fizik, kimya gibi pozitif bilimlerde önemli ilerleme kaydetti. İlk Türk-İslam devletlerindeki yöneticiler bilim insanlarını destekleyerek yeni eğitim kurumları açılmasına öncülük etti; Karahanlı, Gazneli ve Büyük Selçuklu dönemlerindeki bu faaliyetler, Anadolu'daki beyliklerde ve Türkiye Selçuklu Döneminde de sürdürüldü. Büyük Selçuklu Döneminde Bağdat'ta kurulan Nizamiye Medreselerinin müfredatı ve idari yapısı örnek alınarak Anadolu'da yeni medreseler açıldı.

Eğitim Kurumları ve Öğrenim Yolları

Türk-İslam medeniyetinde eğitim; küttaplar (sıbyan mektepleri) ve medreselerin yanı sıra rasathane, darüşşifa, kütüphane (darülkütüp), sahaf, cami, mescit, ribat ve tekkelerde yürütüldü. Mesleki ve teknik eğitimde Ahilik müessesesi ön plana çıktı. Öğrenciler imkân bulduklarında İslam coğrafyasının farklı bölgelerine seyahat ederek önemli bilim insanlarından dersler aldı; bu seyahatler kültürel ve bilimsel ilerlemeyi hızlandırdı. Tefsir, hadis, fıkıh, kelam gibi dinî ilimlerin yanı sıra matematik, geometri, astronomi, felsefe gibi beşerî bilimlere de önem verildi.

Küttap/mekteplerin asıl amacı halka okuma yazma öğretmekti; zamanla dinî bilgiler ve basit matematiksel işlemlerin de öğretildiği kurumlara dönüştü. Yedi yaşında mektebe başlayan kız ve erkek çocukları beş yıl boyunca, ayrı mekânlarda eğitim alırdı; öğretmenlere kâtip, fakih ya da muallim, yardımcılarına ise kalfa denirdi.

Nizamiye Medreselerinde öğrencilerin günü namaz, ders ve bireysel çalışmalar şeklinde planlanırdı: sabah dersleri Kur'an tilaveti, Arapça, hadis, fıkıh gibi temel dinî ilimlerden; öğleden sonraki dersler mantık, kelam, matematik, astronomi gibi akli bilimlerden oluşurdu. Öğrenciler münazaralarla fikir tartışır, müzakere yöntemiyle öğrendiklerini pekiştirir ve hücre adı verilen küçük odalarda kalırdı.

Kütüphaneler

Abbasiler Döneminde Bağdat'taki saray kütüphanesi ve çeviri faaliyetlerinin yürütüldüğü Beytü'l Hikme, İslam dünyasındaki entelektüel birikimin zenginleşmesini sağladı. Kurtuba, Kahire, Merv, Semerkand, Buhara gibi ilim merkezlerinde büyük kütüphaneler kuruldu; bu gelenek Türkiye Selçukluları Döneminde de sürdürülerek cami, medrese, kervansaray, ribat, han, türbe, dergâh gibi mekânlarda yeni kütüphaneler açıldı. Vakıf sistemiyle ayakta duran bu kütüphaneler, halkın bilim ve eğitime yaygın şekilde ulaşmasını sağladı.

Öne Çıkan Bilim İnsanları: Biruni ve İbn Nefis

Biruni, Harizmşahlar Devleti'nin 995'te yıkılmasından sonra Rey, Kas, Gilan, Buhara, Cürcan ve Gürgenç gibi şehirler arasında dolaştı; Rey'deki rasathanede gözlemlere katıldı, 997'deki bir ay tutulmasını Bağdat'taki Ebü'l-Vefa el-Buzcani ile eş zamanlı gözlemleyerek iki şehir arasındaki boylam farkını hesapladı. Buhara'da tanıştığı İbn Sina ile çeşitli ilmî ve felsefi konularda mektuplaştı; Gazneli Mahmud'un Harizm'i işgal etmesiyle 1018'de Gazne'ye götürüldü. Astronomi, matematik, fizik, tıp, coğrafya ve dinler tarihi gibi alanlarda eserler veren Biruni, dünya çapında tanınmıştır.

XIII. yüzyılın ünlü hekimlerinden İbn Nefis, İbn Sina'nın eserine yazdığı açıklamada Galen'in kan dolaşımı görüşüne itiraz ederek küçük kan dolaşımını (kanın kalbin sağ karıncığından akciğerlere, oradan sol karıncığa geçişini) tanımlamıştır; bu buluş XVI. yüzyılda Michael Servetus ve Realdo Colombus tarafından yeniden keşfedilmiştir.

Avrupa'da Skolastik Eğitim

Avrupa'da eğitim faaliyetleri büyük ölçüde rahiplerin denetimindeki katedral ve manastır okullarında yürütüldü; eğitim dili Latinceydi ve bu okullarda eğitim alanlar dışında toplumda okuma yazma bilen sayısı azdı. Bu okullardaki eğitim, iki ana kategoriye ayrılan yedi temel dersten oluşurdu: Trivium (gramer, retorik, diyalektik) ve Quadrivium (aritmetik, geometri, astronomi, müzik). Öğrenciler üç-dört yıllık eğitim sonunda sözlü sınava girip başarılı olurlarsa "bachelor" derecesiyle yardımcı öğretmen olur, iki-üç yıllık ileri eğitimin ardından yazılı sınavla öğretmenlik hakkı kazanırdı. Bilimsel çalışmaların önündeki en büyük engel Katolik Kilisesinin öğretileriydi; Oxford'lu Roger Bacon (1214-1294), İbnülheysem'in (Al-Hazen) eserlerinden esinlenerek yaptığı optik deneylerle teleskop yapılmasını önermiş, ancak bu fikirleri nedeniyle mensup olduğu ekolün üst makamlarınca cezalandırılmıştır.

Haçlı Seferleri ve Avrupa'da Üniversitelerin Doğuşu

Avrupalılar, XI-XIII. yüzyıllarda gerçekleşen Haçlı Savaşları sonrasında bilimsel faaliyetlere ilgi duymaya başladı. Haçlılar, 711'den beri Müslümanların elinde bulunan ve önemli bir bilim merkezi olan Tuleytula'yı (Toledo) 1085'te, ardından 1091'de Sicilya'yı, 1492'de de Gırnata'yı (Granada) ele geçirince bu şehirlerdeki kültürel birikim Avrupa'nın diğer şehirlerine aktarıldı ve çok sayıda üniversite kuruldu. Katedral okullarındaki usta-çırak loncalarından doğan üniversiteler üç türdeydi: Paris/Oxford/Cambridge gibi kilise kuruluşu üniversiteler, Bologna/Padua gibi öğrenci seçimli rektör yönetimindeki kent üniversiteleri ve Napoli/Salamanka gibi hükümdarların kurduğu devlet üniversiteleri. Batı'da açılan ilk üniversite olan Bologna Üniversitesi 1088'de kurulmuş, önce hukuk, sonra tıp/felsefe/astronomi/matematik eğitimi vermeye başlamıştır.

Nizamiye ve Anadolu Medreseleri

Nizamülmülk zamanında (1064-1092) Nişabur ve Bağdat'tan sonra Belh, İsfahan, Rey, Herat, Basra, Merv ve Musul gibi yerlerde de Nizamiye medreseleri açıldı; Büyük Selçuklulardan sonra medrese kurma geleneği bütün İslam dünyasında yaygınlaştı. Bu geleneğin Anadolu'daki en önemli örneklerinden biri, 1271'de Türkiye Selçuklu veziri Sâhib Ata tarafından yaptırılan ve ağırlıklı olarak fıkıh dersleri verilen Sâhibiye (Gök) Medresesi'dir; vakıf sistemiyle kurulan medresenin bütün giderleri (bursluk, müderris maaşı, yemek) vakıf bütçesinden karşılanmıştır.

Özet

• Türk-İslam devletleri (Karahanlı, Gazneli, Büyük Selçuklu, Türkiye Selçuklu) bilim insanlarını destekleyerek küttap/mektep, medrese, kütüphane, rasathane ve darüşşifa gibi kurumlarla kapsamlı bir eğitim ağı kurmuş; Bağdat Nizamiye Medreseleri bu ağın Anadolu'ya (örn. Sâhibiye Medresesi) kadar yayılan modeli olmuştur.
• Biruni ve İbn Nefis gibi bilim insanlarının gözlem ve keşifleri (boylam hesaplama, küçük kan dolaşımı) Türk-İslam biliminin özgün katkılarını gösterirken, Avrupa'da aynı dönemde eğitim büyük ölçüde Latince öğretilen ve Kilise denetimindeki katedral/manastır okullarıyla sınırlıydı.
• Haçlı Seferleri sonrasında Toledo, Sicilya ve Granada gibi İslam bilim merkezlerinin ele geçirilmesi, bu birikimin Avrupa'ya aktarılmasını ve Bologna'dan başlayarak Oxford, Cambridge, Paris gibi üniversitelerin kurulmasını hızlandırmıştır.