Selçuklularda Ekonomik Hayat ve Toprak Sistemi

Geçim Kaynakları ve Vergi

Selçuklu toplumunda halk geçimini tarım, hayvancılık, ticaret ve zanaatla sağlar, devlete düzenli olarak vergi öderdi. Tüccarlar toplumda büyük bir itibara sahipti ve dokunulmazlıkları vardı; bütün ticari mallar günümüzdeki sigorta sistemine benzeyen bir yöntemle koruma altına alınır, saldırıya ya da beklenmedik bir zarara uğrayan tüccarların kaybı tazmin edilirdi. Tüccarların, kervan sahiplerinin, hayvancılıkla uğraşan konargöçerlerin, ikta sahiplerinin ve bağlı devletlerin ödemesi gereken ayrı vergiler bulunuyordu.

Toprak Sistemi

Devlete ait topraklar ikta sistemiyle hanedan üyelerine ve üst düzey devlet adamlarına dağıtılır, ikta sahipleri de bunun karşılığında devlete vergi öderdi. Selçuklu Dönemi toprak sistemi beş ana kategoriye ayrılırdı:

• Has Arazi: Hükümdarın şahsına ait tarla, bağ, bahçe, koru, otlak gibi arazilerdir. Bu araziden alınan aşar ve diğer vergiler doğrudan savaş ve diğer olağanüstü durumlarda kullanılmak üzere ihtiyat hazinesine aktarılırdı.
• İkta Arazi: Bir görev karşılığında meliklere, emîrlere, valilere, komutanlara, hassa ordusu askerlerine ve tımarlı sipahilere verilen arazilerdir.
• Öşrî Arazi: Devletin, arazi sahibi Müslüman ahaliden yıllık mahsul durumuna göre 1/10 oranında vergi (öşür) aldığı arazi türüdür.
• Haraci Arazi: Selçuklu sınırları içinde yaşayan gayrimüslimlerin ellerinde bulunan topraklardır. Bu arazilerden yaşama ve himaye edilme karşılığında alınan vergiye haraç denir; gayrimüslimler Müslüman olduklarında bu vergi alınmazdı.
• Vakıf Arazi: Liyakat sahibi devlet adamlarına, dinî ve kültürel alanlarda hizmet veren kimselere tahsis edilen mirî arazilerin hayır işleri için ayrılan bölümüdür. Arazi sahipleri bu topraklardan elde edilen gelirle cami, medrese, hastane, kervansaray gibi binalar inşa ettirir ve bakımını yapardı.

Ülke arazisi böylece has, ikta, haraci, mülk ve vakıf olmak üzere beşe ayrılmıştı; tarım arazisi ve ormanlar (bozkırdaki otlak ve yaylaklar gibi) devlet malıyken ev, bahçe, ağıl gibi emlak özel mülkiyete dahildi.

Toplumsal Meslek Grupları

Tüccarlar, sanatkârlar ve küçük zanaat erbabı şehir ve kasabalarda yaşar, kendilerine mahsus loncalara sahip olurdu. Köylerde ise nüfuz sahibi dihkanlar, toprak sahipleri ve köylüler yaşar, ziraatle meşgul olurdu; ova, kır ve tarlalarda yaşayan köylüler topraklarının has veya ikta durumuna göre devletin himayesinde geçimini sağlardı.

Madencilik ve Dış Ticaret

Selçuklular Dönemi'nde Anadolu maden bakımından zengindi. Anadolu'dan çıkarılan şap, dokuma sanayinde boya maddesi olarak kullanılmak üzere Batı Avrupa'ya ihraç ediliyor ve İtalyanların tekelinde bulunuyordu; ayrıca demir, bakır ve gümüş madenleri de işletiliyordu. Anadolu'nun güneyindeki dağlardan elde edilen kereste Antalya ve Makri (Fethiye) Körfezi'nden Mısır'a ihraç edilirken Kastamonu'dan sağlanan kereste Sinop tersanesinde kullanılıyordu. Türkmenlerin dokuduğu nefis halı ve kilimler ile Ankara'nın sof kumaşları dünyaca tanınmış olup Avrupa ve İslam ülkelerine gönderiliyordu.

Özet

• Selçuklu ekonomisi tarım, hayvancılık, ticaret ve zanaata dayanıyordu; tüccarlar toplumda itibarlı bir konuma sahipti ve ticari mallar sigortaya benzer bir yöntemle koruma altına alınıyordu.
• Toprak sistemi has (hükümdara ait), ikta (görev karşılığı dağıtılan), öşrî (Müslümanlardan 1/10 vergi alınan), haraci (gayrimüslimlerden haraç alınan) ve vakıf (hayır işlerine ayrılan) arazi olmak üzere beş kategoriye ayrılıyordu.
• Anadolu'nun zengin maden kaynakları (şap, demir, bakır, gümüş) ve Türkmenlerin dokuduğu halı-kilim ile Ankara sofları, Avrupa ve İslam dünyasıyla yapılan dış ticaretin başlıca kalemlerini oluşturuyordu.