Türk-İslam Bilim İnsanları: Kaşgarlı Mahmud, Ömer Hayyam, Cezeri ve İbni Bibi

Kaşgarlı Mahmud (XI. yüzyıl)

Türkistan'da yaşayan ve bölgenin önemli medreselerinde eğitim gören Kaşgarlı Mahmud, Türklerin yaşadığı coğrafyalarda dolaşarak konuşulan Türk lehçeleri hakkında bilgi topladı ve 1072-1074 yılları arasında Türkçenin bilinen ilk sözlüğü olan Divânü Lugâti't-Türk'ü kaleme aldı. Eserdeki kelimeler ve örnek söyleyişler, Türkçenin dönemin hâkim dili Arapçayla boy ölçüşebilecek düzeyde zengin bir dil olduğunu gösterir; eserde ayrıca XI. yüzyıl şartlarına göre oldukça kapsamlı ve doğru tekniklerle çizilmiş bir dünya haritası da bulunur. Divânü Lugâti't-Türk, Türklerin aile yapısı, akrabalık ilişkileri, inançları, toplumsal yaşayışı, devlet yapısı, iktisadi etkinlikleri, sanatı, yemekleri, haberleşme ve ulaşım biçimleri ile silahları hakkında eşsiz bir kaynak niteliği taşır; atasözleri ve şiirleriyle Türk kültür tarihine ışık tutan ilk Türk sözlüğü ve dilbilgisi çalışmasıdır.

Ömer Hayyam (1039?-1123?)

Cebir, geometri, astronomi, fizik, tıp, felsefe, müzik ve edebiyat alanlarında birçok esere imza atan Ömer Hayyam, döneminin en önemli âlim ve edebiyatçılarından biriydi. Matematik alanındaki çalışmaları özellikle analitik geometrinin gelişimine büyük katkı sağladı; üçüncü dereceden denklemleri koni kesitleri (çember, parabol, hiperbol) yardımıyla geometrik biçimde çözmüş, bu yaklaşımı İslam matematiğinde Şerefeddin et-Tûsî'ye, Batı matematiğinde Descartes'a kadar aşılamamıştır. Hayyam, Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah Döneminde âlimlerden oluşan bir heyetle İsfahan'da gözlemevi kurdu; bu heyet onun liderliğinde Celali (Melikşah) Takvimini ve yüz civarında sabit yıldızın konumunu gösteren Zîc-i Melikşahî adlı koordinat tablosunu hazırladı. Felsefede İbn Sina ekolünün takipçisi olan Hayyam, yazdığı rubailerle hem Batı hem İslam dünyasında ün kazandı; kendisi yazmadığı hâlde yüzlerce rubai de ona atfedilmiştir.

Cezeri (XII-XIII. yüzyıl)

Mekanik biliminin öncülerinden olan Cezeri, Antik Yunan'da ve İslam dünyasında yapılan çalışmaları geliştirerek hava ve su dengesi ilkesi doğrultusunda tasarladığı elliden fazla mekanik araç ve alete imza attı. Günümüze ulaşan tek yazılı eseri olan el-Cami Beyne'l-İlmi ve'l-Ameli'n-Nafi fi Sına'ati'l-Hiyel (Kitab-ül Hiyel) adlı eserini Artuklu Emîri Nâsırüddin Mahmud'un isteğiyle kaleme aldı ve tasarladığı araçların çizimlerini altı bölümde açıkladı. Cezeri'nin en önemli çalışmaları arasında su saatleri, ilk kez kendisinin tasarladığı mum saatleri, hastadan alınan kan miktarını ölçen kan alma tekneleri ve suyu yukarıya çıkarmaya yarayan fıskiyeler bulunur. En ünlü aracı olan fil su saati, sırtında kürsü, hisar, kubbe ve kuş bulunan bir fil şeklinde tasarlanmış karmaşık bir otomat sistemiydi: her yarım saatte kuş öter, bir mekanizma zinciriyle top yılanın ağzından fil omzundaki vazoya düşer ve karnındaki çan sesiyle zamanı bildirirdi.

İbni Bibi (XIII. yüzyıl)

Türkiye Selçukluları Döneminde yaşayıp bu dönemin yaklaşık yüz yıllık tarihini araştıran İbni Bibi, Moğolların Bağdat valisi tarihçi Alâeddin Ata Melik Cüveyni'nin isteği üzerine el-Evâmirü'l-Alâiyye fi'l-Umûri'l-Alâiyye adlı vakayinameyi kaleme aldı ve bu eserde özellikle I. Alâeddin Keykubad Dönemini kapsamlı şekilde ele aldı. Siyasi gelişmelerin yanı sıra Türkiye Selçuklularındaki toprak yönetimine dair bilgiler de veren İbni Bibi, eserinde ilk kez ikta, mülk ve hibe türü topraklardan bahsetmiştir; bazı bölümlerinde kendine ait Arapça ve Farsça şiirlere de yer vermiştir. Eserinde anlatılan bir olayda, Antalya'da mallarını Frenk yöneticilerince haksız yere gasbedilen tüccarların şikâyeti üzerine Sultan Gıyaseddin Keyhüsrev'in adalet arayışına verdiği tepki, dönemin adalet anlayışını somut biçimde yansıtır.

Türk-İslam ve Batı Biliminde Yaklaşım Farkı

Müslümanlar bilimi, kaynağı ne olursa olsun insanlık için gerekli bir unsur olarak görüp aldıkları bilgiyi (Galen, Hipokrat gibi isimleri anarak) titizlikle kaynak göstermiş ve gerektiğinde insaflı biçimde eleştirmiştir; buna karşın Avrupalılar Müslümanlardan bilgi alırken bunu uzun süre "düşmanlarının bilimini alma" olarak görmüştür. Bu yaklaşım farkı, Türk-İslam dünyasının bilimi bir mirasın sağlamlaştırılıp geliştirilmesi anlayışıyla ele alırken Avrupa'nın bilimsel kabullenmeyi büyük ölçüde Haçlı Seferleri sonrasındaki kültürel temasa kadar geciktirmesinin altında yatan temel nedenlerden biridir.

Özet

• Kaşgarlı Mahmud'un Divânü Lugâti't-Türk'ü (1072-1074) Türkçenin ilk sözlüğü olarak dil, kültür ve coğrafya alanında; Ömer Hayyam'ın analitik geometri çalışmaları ve Melikşah Takvimi ise matematik ve astronomi alanında kalıcı katkılar sağlamıştır.
• Cezeri'nin fil su saati gibi elliden fazla mekanik icadı, mühendislik ve otomasyon tarihinde öncü niteliktedir; İbni Bibi'nin vakayinamesi ise Türkiye Selçuklu Devleti'nin siyasi ve toprak yönetimi tarihine dair birinci elden bir kaynak oluşturur.
• Müslümanların bilgiyi kaynağı ne olursa olsun kaynak göstererek benimseyip geliştirmesi, Avrupa'nın bilimsel bilgiyi ancak Haçlı Seferleri sonrası kültürel temasla kabullenmeye başlamasıyla tezat oluşturur.