Anadolu'da Tasavvuf Düşüncesi ve Büyük Mutasavvıflar

Tasavvufun Anadolu'ya Taşınması

Tasavvuf, insan hayatındaki ahlaki olgunlaşma, kemale erme ve arınma yolculuğunu; mutasavvıf ise bu hayat tarzını benimseyerek Allah'a yakın olmaya çalışan kişiyi ifade eder. Türkistan'da kök salan tasavvuf düşüncesi, Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşması sürecine etki etmiştir. Hoca Ahmed Yesevi'nin öğretileri, Horasan erenleriyle Anadolu'ya taşınmış ve onların yetiştirdiği dervişler tarafından geliştirilmiştir. Türkiye Selçuklu Devleti'nin son dönemlerindeki siyasi, sosyal ve ekonomik sıkıntılar nedeniyle zor durumda kalan Anadolu halkı, Mevlana Celaleddin Rumi, Hacı Bektaş Veli ve Yunus Emre gibi mutasavvıfların insana değer veren, birleştirici ve şefkatli yaklaşımlarıyla Moğol istilası ve Haçlı Savaşlarının neden olduğu yoksulluğa ve adaletsizliğe karşı direnme gücü bulmuştur. 2007 yılı, Mevlana'nın doğumunun 800. yıl dönümü olması nedeniyle UNESCO tarafından Mevlana ve Hoşgörü Yılı ilan edilmiştir.

Hoca Ahmed Yesevi (?-1166)

Batı Türkistan'daki Sayram kasabasında doğan ve "Pir-i Türkistan" unvanıyla anılan Hoca Ahmed Yesevi, İslam dininin bu bölgede yayılmasına büyük katkı sağladı. Vefatından sonra onun anlayışını sürdüren Yesevi dervişleri (Horasan erenleri), Türkistan'ın yanı sıra İran, Hindistan, Anadolu ve Balkanlarda bu düşüncenin yayılmasına öncülük etti. Onun yolundan yürüyen Tapduk Emre, Yunus Emre, Mevlana Celaleddin Rumi, Sadreddin Konevi, Hacı Bektaş Veli, Sarı Saltuk ve Baba İlyas gibi mutasavvıflar Türk-İslam medeniyetinin gelişiminde önemli mihenk taşları oldu. Hoca Ahmed Yesevi, hikmet adı verilen şiirlerinde döneminin hâkim dilleri Arapça ve Farsça yerine kendi ana dili Türkçeyi kullanarak Türkçenin bir ilim, aşk ve irfan dili hâline gelmesine katkıda bulundu; başlıca eseri Divan-ı Hikmet'tir.

Mevlana Celaleddin Rumi (1207-1273)

Horasan'ın Belh şehrinde doğan Mevlana, bütün eserlerinde Allah ve peygamber sevgisinin yanı sıra insan sevgisini vurgulayarak Anadolu'daki İslam düşüncesine özgün bir bakış açısı kazandırdı. "Biz pergel gibiyiz. Bir ayağımız din üzerinde sağlamca durur, öteki ayağımız yetmiş iki milleti dolaşır." sözü onun evrensel ve kucaklayıcı hayat anlayışının özetidir. Vefat edeceği günü Allah'a kavuşma anı olarak nitelendirip bu günü şeb-i arûs (düğün gecesi) olarak isimlendirmiştir. Eserlerini dönemin edebî dili Farsçayla kaleme almış, bazı bölümlerde Arapça, Türkçe ve Rumca ifadelere de yer vermiştir. Başlıca eserleri Mesnevi, Divan-ı Kebir, Fihi Ma Fih ve Mecalis-i Seb'a'dır.

Hacı Bektaş Veli (XIII. yüzyıl)

Türkiye Selçuklu Devleti'nin zayıfladığı bir dönemde Horasan'dan Anadolu'ya gelen Hacı Bektaş Veli, Suluca Karahöyük civarında halkı bilinçlendirme faaliyetlerine başladı. Onun yetiştirdiği dervişler, kendisinden sonraki dönemde Anadolu ve Balkanlarda Bektaşilik düşüncesini yaymaya devam etti; vefatından sonra kurulan Osmanlı Devleti'nde Yeniçeri Ocağının piri olarak kabul edildi. Hayatına dair günümüze ulaşan en önemli kaynak, XV. yüzyılda yazılan Menâkıb-ı Hünkâr Hacı Bektaş Veli'dir. Başlıca eserleri arasında Makâlât yer alır.

Yunus Emre (1241-1321)

Hoca Ahmed Yesevi'nin tasavvuf öğretisini benimseyen Yunus Emre, hikmetli şiirlerini halkın anlayacağı sade bir Türkçeyle söyledi; ilahi aşka dayalı coşkun bir ruh hâliyle Allah'ı ve O'nun yarattığı insanları sevmenin önemini vurguladı. Dünya görüşü alçak gönüllülük, sabır, cömertlik, hoşgörü ve doğruluk gibi insani değerler üzerine kuruluydu; bu değerleri Farsça yerine Türkçeyle ele alması, Anadolu'da Türkçenin kökleşip değer kazanmasına büyük katkı sağladı. Ona atfedilen, ölümünden çok sonra yazıya aktarılan iki eser Divan ve Risaletü'n-Nushiyye'dir.

Muhyiddin İbnülarabi (1165-1240)

Endülüs'ün Mürsiye (Murcia) şehrinde doğan ve dinî ilimlerdeki yetkinliği nedeniyle Muhyiddin lakabıyla anılan İbnülarabi, XIII. yüzyılın başlarında Anadolu'ya gelerek Malatya ve Konya'da ilim ve irfan meclisleri düzenledi, birçok öğrenci yetiştirdi ve Selçuklu sultanlarıyla iyi ilişkiler kurarak onlara tavsiyelerde bulundu. Tasavvuf, tefsir, siyer, felsefe, edebiyat ve tabiat bilimleri gibi alanlarda eserler veren İbnülarabi, en bilinen eseri Füsûsu'l Hikem'i 1230'da yerleştiği Dımaşk'ta (Şam) yazmış ve 1240'ta burada vefat etmiştir; diğer önemli eserleri Fütûhât-ı Mekkiyye ve Tercümânü'l-Eşvâk'tır. "Cahil olduğunu bilen sadece bir defa cahildir, fakat cahil olduğunu bilmeyen iki defa cahildir." sözüyle bilginin değerini vurgulamıştır.

Özet

• Hoca Ahmed Yesevi'nin Türkistan'da başlattığı tasavvuf öğretisi, Horasan erenleri aracılığıyla Anadolu'ya taşınmış; Mevlana, Hacı Bektaş Veli ve Yunus Emre gibi mutasavvıflar bu öğretiyi Anadolu halkının Moğol istilası ve Haçlı Savaşları döneminde direnç bulmasını sağlayan bir dayanak hâline getirmiştir.
• Hoca Ahmed Yesevi ve Yunus Emre'nin şiirlerini Türkçe yazması, tasavvuf düşüncesinin yalnızca dinî değil dilsel açıdan da (Türkçenin bir ilim ve irfan dili olarak kökleşmesinde) kalıcı bir etki bıraktığını gösterir.
• Mevlana'nın evrensel hoşgörü çağrısı (UNESCO'nun 2007'yi "Mevlana ve Hoşgörü Yılı" ilan etmesiyle taçlanan), Hacı Bektaş Veli'nin Bektaşilik geleneği ve İbnülarabi'nin Füsûsu'l Hikem'i, Türk-İslam tasavvuf düşüncesinin farklı coğrafya ve kollarda İslam düşünce dünyasına yaptığı kalıcı katkıları temsil eder.