Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçuklu Devlet Teşkilatı

Hükümdar ve Divan-ı A'lâ

Türkistan'da doğan devlet ve ordu teşkilatları, İslam coğrafyasının ortasında kurulan Büyük Selçuklu Devleti'nde Türk-İslam sentezi aracılığıyla daha da olgunlaştı; bu yapı hem çağdaşı Türkiye Selçuklu ve Osmanlı gibi devletleri hem de sonrasında kurulan Türk-İslam devletlerini büyük ölçüde etkiledi.

Büyük Selçuklu Devleti'nde merkezi otoritenin tek temsilcisi es-sultanü'l-a'zâm (Büyük Sultan) unvanıyla anılan hükümdardı. Devlet teşkilatının başındaki en büyük kurum, Divan-ı A'lâ (Divan-ı Saltanat/Büyük Divan) idi; işlev ve yetkileri bakımından günümüzdeki hükûmet kurumuna benzerdi. Bu divana sahib-i Divan-ı Vezâret ya da sahib-i a'zâm unvanıyla anılan bir vezir başkanlık ederdi. Divan-ı A'lâ'ya bağlı alt divanlarda devletin farklı işleri yürütülürdü: Divan-ı Tuğra (İnşa) iç ve dış yazışmalardan, Divan-ı İstîfâ maliyeden, Divan-ı Arz (Ceyş) askerî işlerden, Divan-ı İşrâf ise idari ve mali işlerin teftişinden sorumluydu.

Saray Teşkilatı ve Görevlileri

Hükümdarın ailesiyle birlikte yaşadığı ve devleti idare ettiği büyük yapıya saray (bârgâh) denirdi. Sarayda hükümdardan, devlet teşkilatında ise hükümdar ve vezirden sonraki en yetkili kişi, bütün hâciblerin başı olan hâcibü'l-hüccâbdı. Sarayda görev yapan diğer önemli görevliler şunlardı: hâcib (hükümdarın halkla ve devlet adamlarıyla irtibatını sağlar), emîr-i candar (saray muhafızlarının idaresinden sorumludur), emîr-i silah (saraydaki silahlardan sorumludur), emîr-i şikâr (av merasimlerini düzenler), emîr-i alem (sancak taşımakla yükümlüdür), emîr-i âhur (saray ahırlarının bakımından sorumludur), emîr-i çaşnigîr (hükümdarın sofrasını denetler, yemeklerin tadımını yapar), idişçibaşı (saraydaki meşrubatların hazırlanmasından sorumludur), câmedar (hükümdarın giyim kuşamından sorumludur) ve hansâlâr/aşçıbaşı (saray mutfağından sorumludur).

Hükümdarlık Alametleri

Eski Türk gelenek ve âdetlerinin büyük bölümü, Karahanlı ve Gazneli devletlerinde olduğu gibi Selçuklular Döneminde de devam ettirildi. İlk Türk devletlerindeki taht, otağ, tuğ, para, bayrak/sancak gibi hükümdarlık alametlerine zamanla hutbe, çetr, saray, taç, tevki (tuğra), nevbet, hilat (tırâz) gibi yeni alametler eklendi. Büyük Selçuklu hükümdarı Tuğrul Bey, halifeliğin ve İslam dünyasının koruyuculuğunu üstlenerek Müslüman ülkeler arasında siyasi gücünü ve saygınlığını artırmış; Abbasi Halifesi el-Kaim Biemrillah kendisine "el-melikü'l-mağrib ve'l-maşrık" (doğunun ve batının hükümdarı) gibi unvanlar vererek taç giydirmiş ve altın kılıç kuşatmıştır.

Adalet Teşkilatı

Büyük Selçuklu Devleti'nde sultan, en büyük yargıç sıfatıyla adalet teşkilatının başında bulunurdu; zulme uğrayan ve memurlardan şikâyetçi olanların davaları sultanın başkanlık ettiği Divan-ı Mezâlim adlı yüksek mahkemede görüşülürdü. Hukuk sistemi şer'i ve örfi olmak üzere ikiye ayrılırdı: kadıların dinî hükümlere dayanarak yaptığı şer'i yargılamaların başındaki kişiye kâdılkudât (başkadı) denirdi; örfi hukuka ilişkin davalara emîr-i dâd, ordu mensuplarının davalarına ise kadıasker (kazasker) bakardı.

Taşra Teşkilatı

Büyük Selçuklu Devleti'nde taşra, eyalet adı verilen bölgelere ayrılırdı; bu eyaletleri merkeze bağlı hanedan üyeleri olan melikler ile askerî valiler olan şıhne/şahneler yönetirdi. Her vilayette mülki idareden sorumlu bir amîd (sivil vali), mali işlere bakan bir âmil, adli işleri yürüten bir kadı ve güvenlikten sorumlu bir subaşı/serleşker görevlendirilirdi; belediye hizmetlerini ise muhtesip adlı bürokratlar yürütürdü. Berid adlı teşkilat posta ve haberleşme faaliyetlerinden sorumluydu.

Veraset Sistemi ve Taht Kavgaları

İslamiyet öncesi Türk devletlerinde uygulanan veraset sistemi, Karahanlılardan itibaren diğer Türk-İslam devletlerinde de devam ettirildi. Bu sisteme göre devlet hanedanın ortak malıydı; kut inancı gereğince hanedanın bütün erkek üyeleri tahta çıkma konusunda eşit haklara sahipti. Tanrı'nın iradesini hangi üye için kullanacağı bilinmediğinden veraset kesin kurallara bağlanamamış, bu durum bazı dönemlerde hanedan içi çatışmalara ve taht kavgalarına yol açmıştır. Sultan Melikşah ile amcası Kavurt Bey arasındaki mücadele bunun örneğidir: Alp Arslan'ın 1066'da veliaht ilan ettiği Melikşah, babasının ölümünden sonra sultan ilan edilmiş (1072), ancak tahtı ele geçirmek isteyen Kavurt Bey ile üç gün süren bir savaşa girmiş ve bu savaşı kazanarak Kavurt'un hazinesini, silahhanesini ve eşyalarını ele geçirmiştir.

Atabeylik Sistemi

Büyük Selçuklu Döneminde genç melikler, onlara rehberlik etmesi için görevlendirilen atabeylerle birlikte eyaletlere gönderilmeye başlandı; bu uygulamanın amacı meliklerin yönetim tecrübesi kazanmasıydı. Ancak bazı atabeyler bulundukları eyaletlerde nüfuzlarını kullanarak özerklik ilan etmeye başlamış, bu durum merkezi otoritenin zayıflamasına ve Büyük Selçuklu Devleti'nin dağılma sürecine girmesine katkıda bulunmuştur. Türkiye Selçuklu Devleti'nde de atabeylik sistemi uygulanmaya devam etmiş, ancak bu dönemde atabeylerin idari ve askerî yetkileri büyük ölçüde sınırlandırılarak güç kazanmaları engellenmiştir.

Türkiye Selçuklu Devleti'ne Özgü Değişiklikler

Türkiye Selçuklu Devleti'nde Büyük Selçuklu Dönemi'ndeki siyasi gelenekler ve teşkilat yapısı büyük ölçüde korunmakla birlikte Moğol istilaları ve değişen ihtiyaçlar doğrultusunda bazı değişiklikler yapıldı. Hükümdarlar, sultan ve sultanü'l-a'zam gibi unvanların yanı sıra sultanü'l-berr ve'l-bahr (kara ve denizin sultanı) ve Farsça sultan anlamına gelen keykubad, keyhüsrev, keykavus unvanlarını da kullanmaya başladı. Sultanın başkentte bulunmadığı veya hastalandığı durumlarda ona naib-i saltanat adlı görevliler vekâlet etti. İkta arazilerinin kayıt işlemlerini yürüten, menşur ve beratları hazırlayıp dağıtan pervane adlı görevliler de bu dönemin önemli idari unsurları arasındaydı.

Özet

• Büyük Selçuklu Devleti'nde es-sultanü'l-a'zâm unvanlı hükümdarın altında Divan-ı A'lâ (Tuğra, İstîfâ, Arz, İşrâf alt divanlarıyla) ve hâcibü'l-hüccâb başkanlığındaki geniş bir saray görevlileri hiyerarşisi bulunuyordu; taht/otağ/tuğ gibi eski alametlere hutbe/çetr/taç/tuğra gibi İslami alametler eklenmiştir.
• Adalet şer'i (kâdılkudât) ve örfi (emîr-i dâd, kadıasker) olmak üzere ikiye ayrılırdı; taşra melik ve şıhneler eliyle eyaletlere bölünmüş biçimde yönetilir, veraset sisteminde kesin kural olmaması Melikşah-Kavurt Bey örneğinde görüldüğü gibi taht kavgalarına yol açabiliyordu.
• Atabeylik sistemi meliklerin yönetim tecrübesi kazanmasını amaçlasa da bazı atabeylerin özerklik ilan etmesi Büyük Selçuklu'nun dağılmasına katkıda bulunmuş; Türkiye Selçuklu Devleti bu yapıyı büyük ölçüde korurken atabey yetkilerini sınırlandırmış ve naib-i saltanat, pervane gibi kendine özgü görevlilikler geliştirmiştir.