Selçuklu Toplumunda Sosyal Hayat ve Aile Yapısı

Kültürel Sentez

Toplumların hayatı geçmişten getirdikleri kültürel özellikler, yaşadıkları bölgenin coğrafi koşulları ve sahip oldukları inançlar çerçevesinde şekillenir. Selçuklu toplumu, Türkistan'daki örf ve âdetlerini İslamiyet'le ve fethettikleri yeni topraklarda karşılaştıkları kültürlerle sentezleyerek güçlü bir sosyoekonomik sistem kurmuştur.

Toplumsal Tabakalaşma

Selçuklu toplumu yönetenler ve yönetilenler şeklinde ikiye ayrılırdı; kaynaklarda bu ayrım "beyler" ve "kara budun" olarak da ifade edilir. Beyler kendi aralarında büyük beyler ve küçük beyler olarak, halk ise meslek/zanaat sahipleri, fakirler ve işsizler olmak üzere çeşitli toplumsal görev tanımlarına ayrılırdı. Selçuklu toplumu ayrıca yerleşme durumlarına göre şehirliler, köylüler ve konargöçerler şeklinde üçe ayrılırdı.

Aile Kurumu

Toplumun temelini aile kurumu oluştururdu. Aile bireyleri arasında karşılıklı sevgi, saygı ve hoşgörü hâkimdi; İslamiyet öncesi Türk ailesi de karşılıklı sevgi ve saygı esasına dayanıyordu ve babadan sonra aileyi anne temsil ederdi. Ailelerin yaşadığı evler oda, sofa, mutfak gibi çeşitli bölümlerden oluşurdu. Selçuklu kadınları sosyal ve kültürel anlamda hayatın içindeydi; kadınlar saçlarını örerek omuzlarından sarkıtır, saç süsü olarak genellikle takma zülüf kullanırdı. Aile içinde ekonomik görevi olan Türk kadını, ev işleri ve çocuk bakımının yanı sıra serbest pazar yerlerine gidip mal alıp satabiliyordu.

Doğum, Kutlamalar ve Sosyal Dayanışma

Çocuk sahibi olmak Selçuklu toplumunda bir statü sembolü olarak görülür, doğumlardan sonra kutlamalar yapılır ve erkek çocukları için sünnet törenleri düzenlenirdi. Sosyal hayatta komşuluk ilişkilerine büyük önem verilir, hayatın her alanında yardımlaşma ve dayanışma ruhu canlı tutulurdu. Halk dinî bayramları, baharın müjdecisi olan Nevruz Bayramı'nı ve hükümdarın tahta çıkışını büyük bir coşkuyla kutlardı.

Sportif Faaliyetler

Selçuklu toplumunda avcılık, atıcılık, at biniciliği, güreş, cirit gibi sportif faaliyetler düzenlenir, yarışlar yapılırdı. Özellikle çevgen (çevgân/çögen) oyunu yaygındı: atlı iki grubun dört köşe bir sahada eğri değneklerle ortadaki tahta topu sürmeye çalıştığı bu oyun, Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sinde Bitlis'te izlediği bir örnekle de anlatılır; Karahanlı ve Selçuklularda da yaygın olarak oynanmıştır. Dede Korkut Destanı'ndaki "Yayan erin umudu olmaz." sözünden anlaşılacağı üzere atlar Türklerin hayatında büyük önem taşırdı; Türk erkek ve kadınları küçük yaştan itibaren usta birer at binicisi olarak yetiştirilir, at üzerinde yarışlar ve oyunlar düzenlenirdi.

Özet

• Selçuklu toplumu yönetenler (beyler) ve yönetilenler (kara budun) şeklinde, yerleşme biçimine göre de şehirliler-köylüler-konargöçerler şeklinde tabakalaşmıştı; toplumun temelini karşılıklı sevgi ve saygıya dayanan aile kurumu oluşturuyordu.
• Selçuklu kadınları toplumsal ve ekonomik hayatın içindeydi (pazarda alım-satım yapabiliyordu); doğum, sünnet ve Nevruz gibi kutlamalar toplumsal dayanışmanın önemli araçlarıydı.
• Avcılık, güreş, cirit ve özellikle çevgen oyunu gibi sportif faaliyetler, atların Türk hayatındaki merkezi önemiyle birlikte Selçuklu sosyal yaşamının belirgin unsurlarıydı.