Miryokefalon Zaferi ve Anadolu'da Kurulan İlk Türk Beylikleri

Miryokefalon Zaferi (1176)

Malazgirt Zaferi'nin ardından Anadolu'nun kapıları Türklere açılmış, Türkler gruplar hâlinde Türkistan'dan gelerek buraya yerleşmeye başlamıştı. Ancak Anadolu topraklarının büyük bölümü hâlâ Doğu Roma İmparatorluğu'nun hâkimiyetindeydi. Türkiye Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan'ın Anadolu'daki Türk varlığını güçlendirmek amacıyla düzenlediği seferler, Doğu Roma için ciddi bir tehdit oluşturuyordu. Bu nedenle Doğu Roma İmparatoru Manuel Comnenos, 1176'da Fransız, Alman, İngiliz, Sırp, Macar, Gürcü, Kıpçak ve Peçeneklerden destek alarak büyük bir orduyla harekete geçti ve Göller Bölgesi'ndeki Miryokefalon istihkâmlarına ulaştı.

Doğu Roma ordusu yol boyunca salgın hastalıklar nedeniyle kayıplar verdi. II. Kılıçarslan barış teklif etse de İmparator Manuel savaşma konusunda kararlıydı. Savaş başlamadan Doğu Romalıların geçeceği geçidin yamacında pusu kuran Selçuklu askerleri, ani bir baskınla Doğu Roma ordusunun büyük bölümünü dağıttı. Selçuklular, 17 Eylül 1176'da Miryokefalon Savaşı'nı kazandı — bu, Malazgirt'ten sonra Türk tarihinin ikinci büyük zaferi olarak kabul edilir.

Sonuçları: Malazgirt Zaferi'yle açılan vatan (Anadolu) ve kurulan devlet (Türkiye Selçuklu Devleti), Miryokefalon Zaferi'yle korunmuş ve güvence altına alınmıştır. Bizans, Malazgirt'ten beri 105 yıl taşıdığı "Anadolu'yu Türklerden geri alma" ümidini bu yenilgiden sonra tamamen yitirmiş, Anadolu'nun bir Türk vatanı olduğu gerçeğini kabul etmek zorunda kalmıştır. Bu nedenle Miryokefalon Zaferi, "Malazgirt Zaferi'nin tam bir tescili" olarak değerlendirilir.

II. Kılıçarslan'ın (1113-1192) diğer katkıları: Anadolu'daki ticaret yolları üzerinde birçok han ve kervansaray (özellikle Aksaray civarındaki Alay Hanı) inşa ettirmiş, denizcilik için tersaneler yaptırmış, Konya'da kurduğu medreselerle ilmî ve sanatsal faaliyetlere katkıda bulunmuştur. Ancak vefatından sonra tahtın kime geçeceği konusundaki tartışmalar nedeniyle ülke topraklarını on bir oğlu arasında paylaştırması, Türkiye Selçuklu Devleti'nin eski gücünü kaybetmesine neden olmuştur.

Anadolu'da Kurulan İlk Türk Beylikleri

Sultan Alp Arslan, Malazgirt Zaferi'nden sonra komutanlarını ödüllendirerek onlara kılıç hakkı olarak savaştıkları bölgelerde kendi beyliklerini kurma izni verdi. Bu beylikler hem birbirleriyle mücadele etti hem de Gürcüler, Haçlılar, Doğu Romalılar ve Ermenilerle savaştı. Pek çoğu kurucularının adıyla anılan ilk beylikler, fethettikleri toprakların isimlerini Türkçeleştirerek ve cami, medrese, han, kervansaray, şifahane gibi yapılar inşa ederek Anadolu'nun Türkleşmesine önemli katkılar sağladı.

Başlıca ilk Türk beylikleri:

• Çaka Beyliği (1081-1093): Çaka Bey tarafından İzmir ve çevresinde kurulmuştur; Çaka Bey, Anadolu'daki ilk Türk donanmasını kurarak ilk Türk denizcisi olmuş, Bizanslılarla mücadele etmiştir.
• Saltuklular (1072-1202): Ebu'l-Kasım Saltuk tarafından Erzurum ve çevresinde kurulan, Anadolu'daki ilk Türk beyliğidir; Gürcüler ve Rumlarla mücadele etmiştir.
• Mengücekliler (1080-1228): Mengücek Gazi tarafından Erzincan ve çevresinde kurulmuştur; Anadolu'daki ilk külliye olan Divriği Ulu Cami Külliyesi'ni inşa etmişlerdir.
• Danişmentliler (1080-1178): Danişment Gazi tarafından Sivas ve çevresinde kurulan, Anadolu'da hüküm süren en güçlü ve en uzun süre varlığını koruyan Türk beyliğidir; Anadolu'daki ilk medrese olan Yağıbasan Medresesi'ni inşa etmişlerdir.
• Artuklular (1102-1231): Artuk Bey tarafından Anadolu'nun doğu ve güneydoğusunda kurulmuş, Hasankeyf, Mardin ve Harput merkezli üç kola ayrılmıştır; Haçlılarla mücadele etmiş, dünyanın günümüze ulaşan en büyük kemer açıklığına sahip ilk taş kemerli köprü olan Diyarbakır'daki Malabadi Köprüsü'nü inşa etmiştir.

Bu beylikler, Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında; ayrıca çevre devletlerle (Haçlılar, Bizans, Ermeniler, Gürcüler) mücadelede etkili roller üstlenmiştir.

Özet

• Miryokefalon Zaferi (1176), Malazgirt Zaferi'nin kazanımlarını kalıcı hâle getiren bir "vatan ve devlet koruyan zafer"dir; Bizans'ın Anadolu'yu geri alma umudunu tamamen sona erdirmiştir.
• Malazgirt sonrasında Selçuklu komutanlarına verilen kılıç hakkı, Çaka Beyliği, Saltuklular, Mengücekliler, Danişmentliler, Artuklular gibi ilk Türk beyliklerinin kurulmasına yol açmış; bu beylikler Anadolu'nun Türkleşmesinde kilit rol oynamıştır.
• İlk beyliklerin her biri kendi bölgesinde önemli mimari eserler (külliye, medrese, köprü, han) inşa ederek Türk-İslam kültürünü Anadolu'ya taşımış ve bugüne kadar ulaşan kalıcı izler bırakmıştır.