Refleks Mekanizması

Refleksler ve İşlevleri

Refleksler, vücudu tehlikeli durumlardan korur ya da homeostaziyi korumaya yardımcı olur. Tadı veya kokusu kötü olan bir yemek yanlışlıkla yendiğinde vücut ani bir öğürme refleksi verir; bu sayede zehirlenmenin önüne geçilir. Ani ve şiddetli bir ses karşısında sesin kaynağından kaçma eğilimi gösterilir. Emme, yutkunma, öksürme, hapşırma, diz kapağına vurulduğunda ayağın ileri doğru istemsiz hareket etmesi ve ışık yoğunluğuna bağlı olarak göz bebeğinin büyüyüp küçülmesi refleks davranışlarına örnektir. Öksürme refleksi, yutağa kaçan bir parçanın soluk borusuna gitmesini engeller; hapşırma ise burnu toz, polen, küf, bakteri ve yabancı maddelerden temizleyerek olası bir hastalık etkeninin vücuda girmesini önler. Mide ve bağırsaklarda besinin ilerlemesini sağlayan peristaltik hareketler de bir refleks hareketidir.

Refleks Benzeri Davranışlar

Vücutta daha karmaşık ve refleks benzeri hareketler de görülür. Dans etmek, örgü örmek, enstrüman çalmak, yüzmek, araba ya da bisiklet kullanmak gibi davranışlar, sık tekrar yapılmasıyla zamanla refleks hâline gelen davranışlardır; bu davranışları kazanabilmek için belli bir süre tekrar etmek gerekir. Refleks benzeri davranışların en iyi görüldüğü kişiler futbolcular, boksörler, tenisçiler, voleybolcular ve yarış arabası pilotlarıdır; bu sporcular tepki sürelerini kısaltmak ve el-göz eş güdümünü geliştirmek için özel egzersizler yaparlar (örneğin boksörler kendilerine seri şekilde atılan tenis toplarından kaçarak, yarış pilotları serbest bırakılan tenis topunu tutarak veya ekranda yanıp sönen ışıklardan doğru rengi yakalamaya çalışarak antrenman yaparlar).

Refleks Yayının Nöron Sayısına Göre Türleri

Bazı refleks yaylarında üç, bazılarında ise iki farklı nöron tipi görev alır.

İki nöronlu refleks yayının en iyi örneği diz kapağı refleksidir. Bu refleks yayında yalnızca duyu nöronu ve motor nöron görev yapar; ara nöron bulunmaz.

Üç nöronlu refleks yayında ise sırasıyla duyu nöronu, ara nöron ve motor nöron görev alır. Bu türün tipik örneği, elin sıcak bir nesneye dokunduğunda ani ve otomatik olarak çekilmesidir. Bu basit görünen işlem aslında şu basamakları içerir: 1. Sıcak nesneye dokunulmasıyla deri yüzeyindeki sıcaklık reseptörleri ısıyı algılar ve bir uyartı oluşturur. 2. Sıcaklık reseptörü uyartıyı duyu nöronuna iletir. 3. Duyu nöronundan geçen uyartı omurilikteki ara nörona gelir; ara nöronda tepki oluşur. 4. Bu tepki uyartısı motor nörona taşınır. 5. Motor nöron uyartıyı eldeki kaslara (efektör organa) ilettiğinde el çekilir.

Refleks sürecinin tamamı ilgili kaslar ve omurilik arasında gerçekleşir; yani el çekme tepkisi için uyartının beyne uğraması gerekmez. Uyartının ayrıca beyne iletilmesi sonucunda elde sıcaklık ve acı hissi oluşur; beynin devreye girmesiyle elin soğuk suya tutulması gibi ek, bilinçli bir tepki de geliştirilebilir.

Özet

• Refleksler; emme, yutkunma, öksürme, hapşırma, göz bebeği refleksi ve peristaltik hareketler gibi basit, homeostaziyi koruyan istemsiz tepkilerdir; dans, enstrüman çalma, yüzme gibi tekrarla kazanılan karmaşık davranışlar da refleks benzeri hâle gelebilir.
• İki nöronlu refleks yayında (örn. diz kapağı refleksi) yalnızca duyu nöronu ve motor nöron görev alır; ara nöron bulunmaz.
• Üç nöronlu refleks yayında (örn. sıcak nesneden el çekme) duyu nöronu, ara nöron ve motor nöron sırayla görev alır; tepki omurilik düzeyinde tamamlanır, uyartının beyne ayrıca iletilmesiyle acı hissi ve bilinçli ek tepkiler oluşur.