Merkezi Sinir Sistemi: Beyin

Merkezi Sinir Sistemine Genel Bakış

Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur; iç veya dış ortamdan gelen uyaranları algılar, değerlendirir ve uyaranlara verilecek tepkiyi oluşturur. Merkezî sinir sisteminde yüz milyardan fazla nöron vardır; bu nöronlar arasında çok sayıda sinaptik bağlantı kurularak devasa bir bilgi ağı oluşturulur.

Beyni Saran Zarlar

Beyin, kafatası boşluğunda bulunur ve kafatası kemikleri tarafından korunur. Kafatası kemiklerinin altında meninges adı verilen üç kat zar tabakası bulunur; bu tabaka beyni ve omuriliği sarar. Dıştan içe doğru sert zar, örümceksi zar ve ince zar şeklinde sıralanır. Sert zar kafatası kemiklerinin hemen altında yer alır. Örümceksi zar, sert zarın altında bulunan bağ doku lifli bir zardır. İnce zar, tüm beyin kıvrımlarını saran, çok sayıda kan damarı içeren en içteki zardır. Örümceksi zar ile ince zar arasını BOS (Beyin Omurilik Sıvısı) doldurur; bu sıvı nöronlarla kan damarları arasında madde alışverişini ve merkezî sinir sisteminin iyon dengesini sağlar, ayrıca beyin için bir yastık görevi görerek şiddetli darbelerde beynin kafatasıyla birlikte hareket etmesini sağlar ve böylece beyni korur.

Beyin, ön beyin, orta beyin ve arka beyin olmak üzere üç bölümde incelenir.

Ön Beyin

İnsan beynindeki en büyük kısımdır; uç beyin ve ara beyin olarak iki kısımda incelenir. Beyin, önden arkaya uzanan derin bir yarıkla sağ ve sol yarım küreye ayrılır; bu yarım küreler üstten nasırlı cisim, alttan beyin üçgeni ile birbirine bağlanır. Sağ yarım küre vücudun sol tarafından bilgi alıp sol tarafı kontrol eder; sol yarım küre vücudun sağ tarafından bilgi alıp sağ tarafı kontrol eder. Uç beynin sol ve sağ yarım küresini enine ayıran yapıya Rolando yarığı denir.

Ön beyinden enine kesit alındığında ak madde (iç kısımda, miyelinli nöronların akson kısımlarından oluşur) ve gri madde (dış kısımda, nöron gövdelerinden oluşur) görülür. Beyin kabuğu yüksek oranda gri madde içerir; burada düşünme, konuşma, cümle kurma, yazma, çeşitli duyuların algılanması ve değerlendirilmesi, istemli kas hareketleri, zekâ ve hafızayı kontrol eden merkezler bulunur.

Ara beyin, talamus ve hipotalamus yapılarını içerir. Talamus, orta beyin, pons ve omurilik soğanından gelen uyarıların beyin kabuğuna ulaşmadan önceki son bağlantı noktasıdır; duyu organlarından gelen uyarıları beyin kabuğundaki ilgili merkezlere iletir (yalnızca koku duyusu talamusa uğramadan koku merkezine gider). Hipotalamus, talamusun altında bulunur; iç organ ve dokuların çalışmasını kontrol eder, hipofiz bezinin ön kısmını uyaran serbest bıraktırıcı hormonlar salgılar, açlık-susuzluk, vücut sıcaklığı, uyanıklık, vücut sıvı derişimleri ve kan basıncını düzenler, karbohidrat/yağ metabolizmasını ve buna bağlı vücut ağırlığını kontrol eder, cinsel davranışları ve duyguları yönetir. Vücudun pek çok iç ortam koşulunu düzenlediği için hipotalamus homeostazinin korunmasında etkilidir.

Orta Beyin

Orta beyin, ön beyin ile arka beyin arasında, ponsun üzerinde kalan bölgede bulunur; bu iki bölge arasında bir köprü gibidir. Kasların dinlenme durumunda hafif kasılı olması (kas tonusu) ve vücut duruşu buradan düzenlenir. Göz bebeğinin ışıkta küçülüp karanlıkta büyümesi ve ani bir ses karşısında yönün tespit edilmesi refleksleri de orta beyinden kontrol edilir.

Arka Beyin

Arka beyin, beyincik, pons ve omurilik soğanı kısımlarından oluşur. Beyincik, omurilik soğanının üst kısmında yer alır, uç beyin gibi iki yarım küreden oluşur ve iç kısmında ak madde, dış kısmında gri madde bulunur (bu görünüme hayat ağacı denir). Beyincik, hareket ve vücut dengesinin kontrol edildiği kısımdır; kontrolünü gözden ve iç kulaktaki yarım daire kanallarından gelen sinyallerle sağlar, alınan sinyalleri değerlendirip kas hareketlerini düzenler.

Pons (Varolii köprüsü), orta beyin ile omurilik soğanı arasında kalan kalın bir sinir demetidir; solunum ritminin düzenlenmesinde etkilidir, vücudun sağ ve sol tarafındaki kasların eş güdümünü kontrol eder ve beyincik yarım küreleri arasındaki iletimi sağlar. Orta beyin, omurilik soğanı ve pons yapıları birlikte beyin sapını oluşturur.

Omurilik soğanı, beyinciğin alt kısmında yer alır; enine kesitinin iç kısmında gri madde, dış kısmında ak madde bulunur. Yutma, hapşırma, çiğneme gibi refleksler ile sindirim, solunum, dolaşım gibi hayati işlevler omurilik soğanından kontrol edilir. Beyinden çıkan sinirler omurilik soğanında çapraz yapar; bu nedenle vücudun sağ tarafı beynin sol yarım küresinden, vücudun sol tarafı beynin sağ yarım küresinden kontrol edilir.

Özet

• Beyin, meninges adlı üç kat zar (sert/örümceksi/ince zar) ile korunur; zarlar arasındaki BOS, beyni darbelere karşı yastıklar ve madde alışverişi/iyon dengesini sağlar.
• Ön beyin (uç beyin + ara beyin) en büyük bölümdür; uç beyindeki gri madde (beyin kabuğu) düşünme/hafıza/istemli hareketi, ara beyindeki talamus duyu aktarımını (koku hariç), hipotalamus ise açlık/susuzluk/sıcaklık/kan basıncı gibi homeostatik süreçleri kontrol eder.
• Orta beyin kas tonusu ve bazı refleksleri (göz bebeği, ses yönü); arka beyin (beyincik-denge, pons-solunum ritmi/koordinasyon, omurilik soğanı-yutma/hapşırma/hayati işlevler) ise hareket, denge ve yaşamsal fonksiyonları kontrol eder; beyinden çıkan sinirler omurilik soğanında çapraz yaparak vücudun karşı tarafını kontrol eder.