Bitkilerdeki Tepki Mekanizmaları: Tropizma ve Nasti Hareketleri

Bitkilerde Hareket

Bitkiler, kökleriyle toprağa bağlı olarak yaşadıklarından çevredeki değişimler sonucunda aktif yer değiştirme hareketi yapamaz. Bu nedenle dış uyaranlara tepki verebilmek için çeşitli hareketler gerçekleştirirler; bu sayede içinde bulundukları ortam koşullarından en verimli şekilde yararlanırlar. Bitkilerde görülen bu hareketler, uyaranın yönüne bağlı ise tropizma (yönelim); uyaranın yönüne bağlı değil ise nasti (ırganım) adını alır.

Tropizma (Yönelim) Hareketleri

Tropizma hareketleri, uyaranın yönüne bağlı gerçekleşen hareketlerdir; çevresel uyaranların etkisiyle salgılanan hormonlar tarafından kontrol edilir. Işık, yer çekimi, su, kimyasal maddeler ve dokunma gibi unsurlar tropizma hareketlerine neden olan çevresel uyaranlardır. Tropizma hareketleri, uyaranın yönüne doğruysa pozitif (+) tropizma; uyaranın tersi yöndeyse negatif (-) tropizma olarak adlandırılır.

Fototropizma, bitkilerde ışığın etkisiyle görülen yönelim hareketidir. Bir bitkinin gövde ve yapraklarının zamanla ışığa doğru yönelmesi pozitif fototropizmadır; bitki köklerinin ışıktan kaçması ise negatif fototropizmadır.

Geotropizma, bitkilerde yer çekimi etkisiyle görülen yönelme hareketidir. Bitki köklerinin yer çekiminin etkisiyle toprağın derinliklerine doğru yönelmesi pozitif geotropizmadır; bitki gövdesinin ve sürgünlerin yer çekiminin tersi yönde, yukarı doğru büyümesi ise negatif geotropizmadır.

Hidrotropizma, bitkilerde suyun etkisiyle görülen yönelim hareketidir; kökün suya yönelerek ilerlemesi hidrotropizma örneğidir. Köklerin suya yönelimi, yer çekimine yöneliminden daha güçlüdür.

Kemotropizma, bitkilerde kimyasal maddelerin etkisiyle görülen yönelim hareketidir. Bitki köklerinin gübre gibi yararlı bileşiklere doğru yönelmesi pozitif kemotropizma; kireç, aşırı tuz ve zararlı kimyasal bileşiklerden uzaklaşması ise negatif kemotropizmadır.

Haptotropizma, bitkilerde dokunma etkisiyle görülen yönelme hareketidir. Asma, sarmaşık gibi sarılıcı ve tırmanıcı bitkiler, özel ipliksi uzantılarıyla bulundukları bir yere sarılır; bu sarılma olayı haptotropizmaya örnektir.

Nasti (Irganım, İrkilme) Hareketleri

Nasti hareketleri, uyaranın yönüne bağlı olmaksızın meydana gelen hareketlerdir. Bu hareketler, hücrelerde ani turgor değişimi ve hızlı hücre büyüme asimetrisi sonucunda meydana gelir. Nasti hareketinde uyaran hangi taraftan gelirse gelsin bitkinin tepkisinin yönünü etkilemez; bu yüzden hareketler tropizmada olduğu gibi pozitif ve negatif yönde gerçekleşmez. Nasti hareketleri ışık, sarsıntı, dokunma ve sıcaklığa bağlı olarak gerçekleşir.

Fotonasti, ışığın uyarısıyla oluşan nasti hareketidir. Akşamsefası bitkisinin çiçeklerinin az ışıkta açılıp çok ışıkta kapanması, fotonasti hareketine örnektir.

Sismonasti, sarsıntı veya dokunma gibi uyarılar sonucunda gerçekleşen nasti hareketidir. Küstüm otu bitkisinin yapraklarının dokunmayla kapanması ile Venüs sinekkapan bitkisinin yapraklarının bir böceğin dokunması sonucu kapanması buna örnektir.

Termonasti, sıcaklığın etkisiyle oluşan nasti hareketidir. Lale bitkisi sıcaklık değişimlerinden etkilenerek termonasti hareketi yapar: çiçeklerindeki taç yapraklar 5-10 °C'ta kapalıyken 15-20 °C'ta açılır; sıcaklık tekrar düştüğünde açılan yapraklar yine kapanır.

Özet

• Bitkiler toprağa bağlı yaşadıkları için aktif yer değiştiremez; dış uyaranlara tepki, uyaranın yönüne bağlı olan tropizma (yönelim) veya uyaranın yönüne bağlı olmayan nasti (ırganım) hareketleriyle verilir.
• Tropizma hormonlarla kontrol edilir ve pozitif/negatif olarak sınıflandırılır: fototropizma (ışık), geotropizma (yer çekimi), hidrotropizma (su), kemotropizma (kimyasal maddeler) ve haptotropizma (dokunma, sarılıcı bitkilerde) başlıca tropizma türleridir.
• Nasti hareketleri, hücrelerde ani turgor değişimi ve hücre büyüme asimetrisiyle oluşur ve uyaranın yönünden bağımsızdır: fotonasti (akşamsefasında ışığa bağlı açılma/kapanma), sismonasti (küstüm otu ve Venüs sinekkapanında dokunma/sarsıntıya bağlı kapanma) ve termonasti (lalede sıcaklığa bağlı açılma/kapanma) başlıca nasti türleridir.