Kazanılmış Bağışıklık: Aktif Bağışıklık

Kazanılmış Bağışıklık Nedir?

Canlının sonradan edindiği bağışıklığa kazanılmış bağışıklık denir. Kazanılmış bağışıklık vücut içi savunma sağlar ve aktif ve pasif olmak üzere iki çeşittir. Bazı patojenler adaptasyonları sayesinde (kapsüllü bakterilerin fagositoz edilememesi, bazı bakterilerin savunma hücrelerinden kaçıp saklanması gibi) doğal bağışıklığın savunmasından kaçabilir; bu durumda kazanılmış bağışıklık tepkisi aktive olur.

Aktif Bağışıklık ve Lenfositler

Aktif bağışıklık, vücuda giren antijenlere karşı B ve T lenfositlerinin oluşturduğu savunma tepkisidir. Birer akyuvar çeşidi olan bu hücreler, kemik iliğindeki kök hücrelerin farklılaşmasıyla oluşur; B lenfositleri kemik iliğinde, T lenfositleri ise timüste olgunlaşır, olgunlaştıktan sonra her ikisi de lenf sistemine geçer.

Virüs/bakteri ile enfekte olmuş hücreler, kanser hücreleri ve nakledilmiş dokular T hücreleri tarafından salgılanan toksik proteinlerle yok edilir; T hücreleri diğer beyaz kan hücrelerinin aktivitelerini de düzenler. B hücreleri, özellikle bakterilerin neden olduğu hastalıklarda etkilidir ve antijene özgü antikor üretir; bu antikorlar kan plazması ve lenf sıvısında bulunur. Her lenfositte tek tip antijene özgü reseptör bulunur: B hücresi reseptörü antijenle anahtar-kilit şeklinde bağlanarak hücreyi aktifleştirir; T hücresinin reseptörleri ise sadece antijen parçalarını tanır.

Birincil ve İkincil Bağışıklık Yanıtı

Aktif bağışıklık yanıtı birincil ve ikincil bağışıklık olmak üzere iki evrede gerçekleşir. Birincil bağışıklık yanıtı, antijenlerin lenfositlerin reseptörleriyle bağlanıp aktive olmasıyla başlar; aktifleşen lenfositler büyüyüp farklılaşarak lenfoblast adlı öncü hücrelere dönüşür ve çok sayıda bölünme geçirir. Bölünmeler sonucu oluşan hücrelerin bir kısmı kısa ömürlü plazma hücrelerine (efektör hücreler), bir kısmı uzun ömürlü hafıza (bellek) hücrelerine dönüşür. Yeni oluşan plazma hücreleri antikor üretmeye başlar; oluşan antikorlar kendilerine özgü antijenlere bağlanır ve antijenler fagositoz ya da kompleman sistemiyle yok edilir — bu sürece birincil bağışıklık denir.

Aynı hastalık etkeni ikinci kez vücuda girdiğinde, hafıza hücreleri önceden tanıdıkları antijenlere karşı antikor üretimini çok daha kısa sürede gerçekleştirir; bu şekilde oluşan hızlı bağışıklık sürecine ikincil bağışıklık denir. İkincil bağışıklıkta oluşan antikorlar birincil bağışıklıktakilerden hem daha fazla sayıda hem de antijene ilgisi daha yüksektir.

Aktif Bağışıklığın Kazanılma Yolları: Hastalık ve Aşı

Aktif bağışıklık, hastalığın geçirilmesi veya aşı yapılması ile kazanılır. Her iki durumda da hafıza hücreleri hızla plazma hücrelerine dönüşerek yüksek miktarda antikor salgılanmasını sağlar; böylece aynı hastalığa bir daha yakalanılmaz veya hastalık hafif atlatılır (örneğin kızamık/kabakulak geçirenler ömür boyu, tifo geçirenler 1-1,5 yıl, nezle olanlar 15-20 gün aynı virüse karşı bağışıktır).

Aşı, hastalık yapma özelliği azaltılmış ya da öldürülmüş mikroorganizmalarla bunların toksin/yüzey proteinlerini içerir (geleneksel aşılar). Günümüzde biyoteknolojik yöntemlerle üretilen aşılar da vardır: rekombinant aşılar, hastalığa sebep olan canlının genetik materyalinin zararsız başka bir mikroorganizmaya yerleştirilmesiyle üretilir (rekombinant hepatit B aşısı örnektir). mRNA aşıları, hastalığa sebep olan canlıya ait proteinlerin yapı kodunu taşıyan mRNA içerir; bu mRNA'lar vücuda verildiğinde sınırlı süre kalarak vücut hücrelerinin bu proteinleri üretmesini sağlar, üretilen yabancı proteinler bağışıklık sistemini uyarıp antikor üretilmesini sağlar (COVID-19'a karşı geliştirilen mRNA aşıları örnektir).

Aşı, hastalanmadan önce sağlıklı bireylere koruma amacıyla yapılır; vücut hastalık etmenini tanıyarak hafıza hücreleri ve antikor üretir, aynı etmenle tekrar karşılaşıldığında hastalık ya hiç görülmez ya da kolay atlatılır. Çiçek, çocuk felci, kuduz, kızamık, kabakulak, hepatit B gibi virütik ve difteri, boğmaca, tifo gibi bakteriyel hastalıklara karşı aşılar geliştirilmiştir. Virüslerin genetik yapısının mutasyonla sık değişmesi nedeniyle grip, nezle gibi hastalıklara tekrar yakalanılabilir; bunun nedeni bellek hücrelerinin yeni virüsü tanıyamamasıdır, bu yüzden grip aşıları her yıl yeniden geliştirilir.

Özet

• Aktif bağışıklık, kemik iliğinde olgunlaşan B lenfositleri ve timüste olgunlaşan T lenfositlerinin antijenlere karşı verdiği savunma tepkisidir; B hücreleri antikor üretir, T hücreleri enfekte/kanserli hücreleri toksik proteinlerle yok eder.
• Birincil bağışıklık yanıtında lenfositler lenfoblasta, ardından plazma hücrelerine (antikor üretir) ve hafıza hücrelerine dönüşür; ikincil bağışıklıkta hafıza hücreleri sayesinde antikor üretimi çok daha hızlı ve güçlü gerçekleşir.
• Aktif bağışıklık hastalık geçirerek veya aşı ile (geleneksel, rekombinant, mRNA aşıları) kazanılır; grip gibi hastalıklara tekrar yakalanmanın nedeni virüsün sık mutasyona uğrayıp hafıza hücrelerince tanınamamasıdır.