Duyu Organları: Burun, Dil ve Deri

Burun

Koku duyusunun alınmasını ve soluk alıp vermeyi sağlayan duyu organı burundur. İnsanda ortalama 25 milyon, köpekte 220 milyon, boz ayıda ise 1 milyarın üzerinde koku reseptörü bulunur; bu yüzden köpeklerin ve boz ayıların koku alma duyusu çok gelişmiştir. Koku duyusu, uçucu ve mukusta çözünebilen kimyasalları algılar. Burnun üst kısmının sağ ve sol tarafında koku reseptörlerinin yer aldığı sarı bölge (koku alanı) bulunur. Kemoreseptör görevi yapan koku reseptörleri, özelleşmiş sinir hücreleridir; uç kısımlarında siller bulunur. Koku reseptörlerinin dendritleri burnun sarı bölgesinde, akson uçları ise beyindeki koku soğancığında bulunur; bu nedenle uyartılar diğer duyuların aksine talamusa uğramadan doğrudan beyindeki koku merkezine gönderilir. Koku veren madde moleküllerinin burun deliklerine geliş zamanları arasındaki fark, koku kaynağının yönünü tahmin etmeyi sağlar. Uzun süre aynı kokunun alınması durumunda koku reseptörlerinde duyu adaptasyonu gerçekleşir ve bu koku artık algılanmaz.

Dil

Tat alma organı olan dil; konuşma, beslenme ve yutmaya yardımcı olur. Dil üzerinde ve ağız boşluğunda papilla denilen çıkıntılarda tadın algılanmasını sağlayan tat tomurcukları yer alır. Tat tomurcukları kemoreseptör ve destek hücrelerinden oluşur; kemoreseptörler yalnızca sıvı içinde çözünmüş tat moleküllerini algılayabilir. Çiğneme sırasında tükürükte çözünen maddeler kemoreseptörleri uyarır; oluşan uyartılar duyu sinirleriyle önce talamusa, ardından beyin kabuğundaki tat alma merkezine ulaşarak tat algılanır. Dilin her bölgesi acı, ekşi, tatlı ve tuzlu olmak üzere dört temel tadı algılayabilir; bunlara ek olarak Japoncada "lezzetli tat" anlamına gelen umami adında bir tat daha vardır (kalsiyum ve glutamatın algılanmasıyla oluşur). Besinin görünüşü, kokusu, sıcaklığı da tadın algılanmasında etkilidir; bu durum beyindeki koku merkezinin tat merkezine yakın olmasıyla ilişkilidir — koku alma duyusu nezle/grip gibi nedenlerle etkilenirse tat alma duyusu da azalır. Yaşlanmayla dildeki tat tomurcuğu sayısı azaldığı için tat duyusu zayıflar. Dilde ayrıca sıcaklık farkını algılayan termoreseptörler ve sertlik/doku özelliklerini algılayan mekanoreseptörler de bulunur.

Deri

Tüm vücudu saran deri; dokunma, basınç, sıcaklık, ağrı gibi duyuların algılandığı organdır. Vücudun tüm yüzeyini kapladığı için beyne pek çok bilgi aktarır; deri canlıyı morötesi ışınlara, kimyasal maddelere ve fiziksel etkilere karşı korur, solunum/boşaltım ve vücut sıcaklığının ayarlanmasına yardımcı olur, mikroorganizmaların vücuda girmesini engelleyerek vücut savunmasında görev alır.

Deri, üst deri (epidermis) ve alt deri (dermis) olmak üzere iki tabakadan oluşur. Üst deri, çok katlı epitel hücrelerinden oluşur ve kan damarı içermez; en üst kısmı ölü hücrelerden oluşan ve keratin içeren korun tabakasıdır, bu tabaka deriyi mikroorganizmalara karşı korur ve saç/tırnak gibi yapıları oluşturur. Korun tabakasının altındaki canlı hücrelerden oluşan Malpighi tabakası, dökülen korun tabakasını yeniler, morötesi ışınları süzer; buradaki melanosit hücreleri deriye rengini veren melanin pigmentini üretir. Alt deri (dermis) temel bağ dokudan oluşur; kan damarları, sinir uçları, ter ve yağ bezleri, reseptörler, kıl kökleri, düz kaslar ve kolajen/elastik/ağsı lifler içerir. Kolajen lifler mekanik etkilere dirençli, esnemesi az liflerdir; elastik lifler esneme özelliği yüksek olup deriye esneklik kazandırır; ağsı lifler ince, dallanmış yapıda olup organlara destek sağlar. Ter bezleri vücut sıcaklığını ayarlar ve atık maddeleri uzaklaştırır; yağ bezleri kıl kökleriyle bağlantılı olup derinin yumuşak kalmasını sağlar.

Dermis tabakasında dokunma, basınç, sıcaklık, ağrı gibi duyuları alan çeşitli reseptörler, vücuda homojen olmayan şekilde dağılmıştır. Dokunma ve basınç mekanoreseptörler, ağrı nosiseptörler tarafından algılanır; dokunma duyusunu algılayan reseptörler en fazla parmak uçlarında ve dudakta, basınç/titreşim duyusunu algılayanlar ise el ve ayak altında yoğundur. Her kıl tabanındaki kıl kökü reseptörleri, kılın hafif hareketinde uyarılan mekanoreseptörlerdir. Deride bulunan serbest sinir uçları ağrı reseptörü (nosiseptör) olarak görev yapar ve aşırı sıcağa, basınca, kimyasala, doku hasarına duyarlıdır. Soğuk ve sıcağı algılayanlar termoreseptörlerdir. Alt derinin en alt kısmındaki yağ dokusu, ısı kaybını önler ve vücudu dış etkilere karşı korur.

Özet

• Burun, kemoreseptör yapısındaki koku reseptörleriyle uçucu/mukusta çözünen kimyasalları algılar; uyartı diğer duyulardan farklı olarak talamusa uğramadan doğrudan koku soğancığı üzerinden beyne gider ve uzun süre aynı kokuya maruz kalmada duyu adaptasyonu gerçekleşir.
• Dil, papilladaki tat tomurcuklarıyla yalnızca sıvıda çözünmüş tat moleküllerini (acı, ekşi, tatlı, tuzlu, umami) algılar; tat algısı kokudan, sıcaklıktan ve dokudan da etkilenir.
• Deri, epidermis (koruyucu, keratin/melanin içeren) ve dermis (kan damarı, reseptör, kıl kökü, kolajen/elastik/ağsı lif içeren) tabakalarından oluşur; dokunma/basınç mekanoreseptörlerle, sıcaklık termoreseptörlerle, ağrı ise serbest sinir uçları (nosiseptör) ile algılanır.