Kazanılmış Bağışıklık: Pasif Bağışıklık ve Toplum Sağlığı

Pasif Bağışıklık

Hastalıklara karşı bağışıklık kazanma yollarından biri de pasif bağışıklıktır. Pasif bağışıklık, hasta bireye başka bir canlının vücudunda üretilen antikorların hazır olarak verilmesiyle kazanılan bağışıklıktır. Bu hazır antikor çözeltisine serum denir; serumdaki antikorlar hastanın vücudundaki mikroorganizmaları veya toksinleri çökeltir.

Serum, at, sığır gibi hayvanların kanından veya insanlardan elde edilebilir. Bu süreçte önce hayvanın vücuduna serumu hazırlanacak hastalığın etkeni verilir; hayvan bu mikroorganizmaya karşı antikor üretir. Daha sonra hayvanın kanı alınıp ayrıştırılarak antikor taşıyan serum elde edilir. Bu serum, hastalık anında vücuda verilerek antikor takviyesi yapılır ve vücudun direnci artırılır. Aktif bağışıklığa sahip kişilerin kanındaki antikorlar da serumla hasta bir bireye aktarılabilir; bu şekilde başka insandan aktarılan antikorlar da pasif bağışıklık oluşturur ve 2-3 hafta kadar vücutta kalabilir.

Serum tedavi amaçlı kullanılır; uzun süre koruyucu değildir ve kısa süreli bağışıklık sağlar — antikorlar ömürlerini tamamlayıncaya kadar kişi hasta olmaz veya hastalığı daha hafif geçirir. Hamilelikte üretilip plasentadan fetüse geçen antikorlar ile doğumdan sonra anne sütündeki antikorlar bebek için pasif bağışıklık oluşturur. Bazı canlıların zehirlerine (yılan, akrep gibi) karşı başka bir canlıda serum geliştirilmesi ve bu canlıların sokması/ısırması durumunda kullanılması da başka bir pasif bağışıklık örneğidir.

Doğal ve Kazanılmış Bağışıklığın Karşılaştırılması

Bağışıklık, patojene özgü olup olmamasına göre de sınıflandırılabilir. Doğal bağışıklık patojene özgü değildir ve ilk bağışıklık yanıtıdır; kendi içinde doğal (hastalık geçirme yoluyla birey antikoru kendi üretir) ve yapay (aşı yoluyla) olarak ayrılabilir. Patojene özgü bağışıklık (kazanılmış bağışıklık) ise doğal (anne sütü veya plasenta yoluyla birey antikoru hazır alır) ve yapay (serum yoluyla hazır alır) olmak üzere ayrılabilir. Aktif bağışıklıkta birey kendi antikorunu üretirken, pasif bağışıklıkta antikor hazır olarak dışarıdan alınır.

Toplum Sağlığı ve Bağışıklama

Bakteriler, virüsler, mantarlar ve çeşitli parazitlerin neden olduğu bulaşıcı hastalıklar kişiden kişiye doğrudan ya da dolaylı yollarla geçebilir. Grip, tüberküloz, çiçek, kızamık, AIDS ve COVID-19 gibi hastalıklar bu gruba girer ve toplum sağlığını ciddi biçimde tehdit eder. Bu hastalıkların yayılmasını kontrol altına alabilmek için toplumun belirli bir bölümünün bağışıklık kazanması gerekir; bu noktada aşılanma önemli bir rol oynar (örneğin COVID-19 salgınının kontrol altına alınmasında geliştirilen yeni nesil aşılar büyük başarı sağlamıştır).

Toplumda yeterli sayıda kişinin aşılanması, hastalıkların bireyler arasında bulaşma riskini önemli ölçüde azaltır; böylece enfeksiyonların toplum içinde yayılma olasılığı en aza iner ve aşılanmamış bireyler de dolaylı olarak korunmuş olur. En etkili koruma toplumun tamamının aşılanmasıyla sağlanır. Toplumsal bağışıklama programları sayesinde insanlar bulaşıcı hastalıklardan korunur ve bu hastalıkların toplum genelinde yayılması engellenir.

Özet

• Pasif bağışıklık, hazır antikorların (serum yoluyla veya plasenta/anne sütüyle) dışarıdan alınmasıyla kazanılır; kısa sürelidir (serum 2-3 hafta kadar etkili) ve tedavi amaçlı kullanılır, koruyucu değildir.
• Bağışıklık, patojene özgü olup olmamasına göre doğal (özgü değil, ilk yanıt) ve kazanılmış (patojene özgü) olarak; her biri de doğal/yapay yollarla (hastalık geçirme veya aşı; plasenta/anne sütü veya serum) elde edilme biçimine göre ayrılabilir.
• Toplumda yeterli aşılanma oranı, bulaşıcı hastalıkların yayılmasını sınırlayarak aşılanmamış bireyleri de dolaylı olarak korur (toplum bağışıklığı).