Omurilik ve Çevresel Sinir Sistemi

Omurilik

Omurga 33 adet omurdan oluşur; omurilik, bu omurlar arasından geçen sinir demetlerinden meydana gelir. Boyun bölgesinden kuyruk sokumuna kadar uzanan omurilik yaklaşık 45 cm uzunluğundadır ve merkezî sinir sisteminin en önemli bileşenlerinden biridir. Omurilik, omurlar ve beyni de çevreleyen sert zar/örümceksi zar/ince zar ile BOS tarafından korunur. Omuriliğin enine kesitinde, beyinden farklı olarak iç kısımda gri madde, dış kısımda ak madde bulunur; gri madde, ak madde içinde kelebek formuna benzer bir görünüm oluşturur.

Enine kesitte omuriliğin sırt kısmında (dorsal kök) duyu nöronlarının, karın kısmında (ventral kök) ise motor nöronların yer aldığı sinir demetleri bulunur. Duyu nöronlarının çoğu omurilikte çapraz yaparak beyne gider; böylece vücudun sağ tarafından gelen bir uyartı beynin sol yarım küresine, sol tarafından gelen bir uyartı beynin sağ yarım küresine iletilir. Beyinden çıkıp vücuda giden motor nöronların çoğu ise omurilik soğanında çapraz yapar.

Omurilik, temel olarak refleks faaliyetlerinin kontrolü ile çevreden gelen uyartıların beyne iletimi ve beyinden çıkan motor cevapların ilgili efektör organlara ulaştırılması işlevlerini üstlenir; böylece hem istemsiz refleks hareketler hem bilinçli davranışlar bütüncül şekilde koordine edilir. Omurilik, beyin ile vücut arasındaki çift yönlü iletişim hattı olarak homeostazinin korunmasında ve organizmanın çevresel uyaranlara adaptasyonunda kritik rol oynar. (Omuriliğin beyinle bağlantısı kesilse bile bazı basit refleksler –yürüme, ağrıdan uzaklaşma, idrar boşaltımı, mide-bağırsak hareketleri, bazı kan damarlarının kasılıp gevşemesi gibi– yerel düzeyde devam edebilir; ancak omurilikte hasar oluşması refleks kaybı, duyu-motor bozukluk ya da felç gibi ciddi sonuçlara yol açabilir.)

Çevresel Sinir Sistemi

Çevresel sinir sistemi, merkezî sinir sisteminden tüm vücuda dağılan ve vücuttan merkezî sinir sistemine gelen sinirlerden oluşur; bu sayede merkezî sinir sistemi ile vücut kısımları arasında geniş bir sinir ağı meydana gelir. Beyinden 12 çift, omurilikten 31 çift sinir demeti çıkar; omurilikteki bu 31 çift sinir demetinde duyu nöronları ve motor nöronlar bulunur.

Çevresel sinir sistemi duyu bölümü ve motor bölümü olmak üzere ikiye ayrılır. Duyu bölümü, iç ve dış uyaranları algılayan reseptörleri ve merkezî sinir sistemine uyartı taşıyan duyu nöronlarını içerir. Motor bölümü, merkezî sinir sisteminden cevap uyartılarını taşıyan motor nöronları kapsar ve kendi içinde somatik sinir sistemi ve otonom sinir sistemi olarak ikiye ayrılır.

Somatik sinir sistemi, bilinçli şekilde yapılan kas hareketlerini kontrol eder; iskelet kaslarını merkezî sinir sistemine bağlayan tüm sinirler somatik sinirlerdir. Bu sistemdeki sinir hücrelerinin gövdeleri merkezî sinir sisteminde, akson kısımları iskelet kaslarındadır. Somatik sinir sistemince kontrol edilen hareketlerin tamamı bireyin isteği doğrultusunda gerçekleşir: konuşurken dil/dudak kaslarının hareketi, yazı yazarken parmak/bilek hareketleri, yürürken bacak kaslarının çalışması, araba kullanırken direksiyon çevirme gibi örnekler somatik sinir sisteminin bilinçli hareketleri kontrol ettiğini gösterir.

Otonom sinir sistemi, istemsiz çalışır ve bireyin bilinçli kontrolü dışında gerçekleşen etkinlikleri yönetir. Sindirim, solunum, dolaşım, boşaltım gibi temel yaşamsal süreçlerin yanında endokrin bezlerinin çalışması da bu sistem tarafından yönetilir: yemekten sonra mide kaslarının kasılıp gevşemesi, uyurken solunumun devam etmesi, koşarken solunum hızının artması, heyecanlanınca kalp atışının hızlanması, böbreklerin kanı süzmesi, mesanenin dolunca kasılıp boşalması, sıcakta ter bezlerinin çalışması, uykuda melatonin salgılanması gibi olaylar otonom sinir sistemi tarafından kontrol edilir. Otonom sinir sistemi sayesinde yaşamsal faaliyetler yönetilerek hayatın devamlılığı sağlanır.

Özet

• Omurilik, boyundan kuyruk sokumuna uzanan ~45 cm'lik bir yapıdır; beyinden farklı olarak iç kısmında gri madde, dış kısmında ak madde bulunur; sırt tarafındaki (dorsal) kökte duyu, karın tarafındaki (ventral) kökte motor nöron demetleri yer alır; refleks kontrolü ve beyin-vücut arası çift yönlü iletişimi sağlar.
• Çevresel sinir sistemi (beyinden 12 çift, omurilikten 31 çift sinir demeti), duyu bölümü ve motor bölümü olarak ikiye ayrılır; motor bölüm de somatik (bilinçli kas hareketleri) ve otonom (istemsiz yaşamsal süreçler) sinir sistemi olarak ikiye ayrılır.
• Somatik sinir sistemi iskelet kaslarını bilinçli kontrol ederken, otonom sinir sistemi sindirim/solunum/dolaşım/boşaltım gibi istemsiz yaşamsal süreçleri ve endokrin bez çalışmasını yönetir.